Sinh Ra Từ Mắt Phải
Cùng khoảnh khắc Amaterasu xuất hiện từ mắt trái của Izanagi trên dòng sông thanh tẩy, Tsukuyomi no Mikoto ra đời từ mắt phải. Hai anh chị em sinh ra gần như đồng thời, từ cùng một hành động, nhưng được trao hai vương quốc đối lập nhau hoàn toàn: một người cai quản ban ngày, một người cai quản ban đêm.
Izanagi đặt Tsukuyomi lên cai trị Yomi no Kuni theo một số dị bản, hoặc đơn giản hơn là trao cho ông quyền cai quản bầu trời đêm. Tên của ông có thể dịch là Người Đọc Mặt Trăng, ám chỉ vai trò đo đếm thời gian qua chu kỳ của ánh trăng, nền tảng của lịch pháp cổ đại Nhật Bản.
Không giống Amaterasu với hàng loạt thần tích phong phú hay Susanoo với những cuộc phiêu lưu dài hơi, Tsukuyomi gần như im lặng hoàn toàn trong các bộ sử ký thần thoại. Ông tồn tại như một sự hiện diện âm thầm, chỉ xuất hiện một lần duy nhất trong Nihon Shoki với một câu chuyện ngắn. Nhưng câu chuyện ngắn đó lại giải thích điều quan trọng nhất trong vũ trụ quan Nhật Bản cổ đại: tại sao mặt trời và mặt trăng không bao giờ xuất hiện cùng nhau trên bầu trời.
Bữa Tiệc Của Ukemochi Và Cái Chết Không Thể Tha Thứ
Amaterasu cử Tsukuyomi xuống thăm Ukemochi, nữ thần thức ăn. Đây là nhiệm vụ ngoại giao thông thường, một cuộc thăm viếng lịch sự giữa các thần linh.
Ukemochi tiếp đón vị khách bằng cách chuẩn bị một bữa tiệc. Bà quay mặt về phía đất liền và nôn ra cơm. Bà quay về phía biển và nôn ra cá tươi. Bà quay về phía rừng núi và nôn ra thú săn. Tất cả được bày lên bàn như những món ăn thịnh soạn.
Tsukuyomi nhìn vào bữa tiệc và cảm thấy ghê tởm đến mức không kiềm chế được. Ông rút kiếm ra và giết Ukemochi ngay tại chỗ. Lý do ông đưa ra là việc dùng thứ nôn mửa ra từ cơ thể để đãi khách là hành động ô uế và xúc phạm.
Khi Amaterasu nghe tin, bà nổi giận. Không phải vì hành động giết người, mà vì lý do sâu hơn: Tsukuyomi đã tự mình quyết định rằng thứ gì là ô uế và thứ gì là xúc phạm, rồi dùng phán xét đó để kết liễu một vị thần khác mà không có bất kỳ sự ủy quyền nào.
Amaterasu tuyên bố sẽ không bao giờ nhìn mặt Tsukuyomi nữa. Từ đó, bà cai quản ban ngày và ông cai quản ban đêm, hai anh chị em vĩnh viễn cách nhau bởi đường ranh giới của hoàng hôn và bình minh.
Vị Thần Của Sự Vắng Lặng
Sự thật thú vị nhất về Tsukuyomi là những gì thần thoại không kể về ông. Trong khi Amaterasu có cả một hệ thống đền thờ với Ise Jingu là trung tâm, trong khi Susanoo được thờ phụng tại hàng trăm đền khắp Nhật Bản, Tsukuyomi gần như không có ngôi đền nào đáng kể dành riêng cho mình.
Đền Tsukiyomi tại Kyoto và một khu thờ nhỏ trong quần thể Ise Jingu là hiếm hoi. Theo một số học giả, điều này không chỉ đơn thuần do ông ít được nhắc đến trong thần thoại. Ánh trăng trong tín ngưỡng Thần đạo gắn với thế giới của bóng tối và cái chết, những thứ thuộc về Yomi, vốn là lĩnh vực mà người Nhật cổ đại muốn tránh xa trong nghi lễ tôn giáo. Thờ phụng thần mặt trăng có nghĩa là mời sự hiện diện của bóng tối vào không gian thiêng liêng, điều mà hệ thống Thần đạo tập trung vào sự trong sạch và ánh sáng không khuyến khích.
Nhưng ảnh hưởng của Tsukuyomi không vì thế mà biến mất. Ông tồn tại trong lịch âm mà người Nhật dùng để tính toán thời vụ canh tác và lễ hội suốt hàng nghìn năm. Chữ tsuki trong tiếng Nhật vừa có nghĩa là mặt trăng vừa có nghĩa là tháng, phản ánh vai trò nguyên thủy của ông như người đo đếm thời gian. Mỗi lần người Nhật nhìn lên trăng rằm tháng Tám trong lễ Tsukimi và đặt bánh dango ra ngoài hiên, họ đang thực hiện một hình thức tưởng nhớ vị thần im lặng nhất trong bộ ba con cái của Izanagi.
Ánh Sáng Lạnh Và Bài Học Về Phán Xét
Câu chuyện của Tsukuyomi đặt ra một câu hỏi mà thần thoại Nhật Bản không trả lời thẳng: ông sai hay đúng khi giết Ukemochi?
Từ góc nhìn của ông, việc dâng thức ăn từ cơ thể là hành vi ô uế, vi phạm sự tinh khiết mà các thần linh đại diện. Từ góc nhìn của Amaterasu, Ukemochi đang thực hiện bản năng tạo sinh của một vị thần thức ăn, biến cơ thể thành nguồn nuôi dưỡng, không khác gì Izanami đã sinh ra các vị thần từ chính cơ thể mình. Cái chết của Ukemochi trong một số dị bản còn tạo ra lúa, ngũ cốc và tằm từ các bộ phận cơ thể bà, biến cái chết thành sự sáng tạo, một motif quen thuộc trong thần thoại Đông Á.
Tsukuyomi hành động theo phán xét cá nhân về sự ô uế và bị cô lập vĩnh viễn vì điều đó. Amaterasu không trừng phạt ông vì đã giết chết, mà vì ông đã tự mình quyết định ranh giới giữa thiêng liêng và ô uế mà không có thẩm quyền để làm vậy. Đó là tội kiêu ngạo theo nghĩa thần học, không phải tội ác theo nghĩa thông thường.
Mặt trăng từ đó vĩnh viễn đi sau mặt trời, chiếu sáng bằng ánh sáng phản chiếu chứ không phải ánh sáng của chính mình, hiện diện nhưng luôn bị che khuất bởi bóng tối của nửa kia. Không có hình phạt nào được tuyên bố, không có lời kết tội nào được ghi lại. Chỉ có sự quay lưng của người chị và khoảng cách vô tận giữa ngày và đêm.
