Nội dung bài viết
Vị trí trong thần thoại Trung Hoa
Thao Thiết là một trong Tứ Đại Hung Thú của thần thoại Trung Hoa cổ đại, bộ tứ gồm Thao Thiết, Hỗn Độn, Cùng Kỳ và Đào Ngột. Nếu Tứ Thánh Thú là những sinh vật đại diện cho điều tốt lành, bảo hộ bốn phương trời đất, thì Tứ Đại Hung Thú là mặt đối lập hoàn toàn, những thực thể mang trong mình bản chất tàn ác và những phẩm chất xấu xa nhất của vũ trụ.
Trong số bốn hung thú, Thao Thiết được xem là nổi tiếng nhất và có dấu ấn lâu dài nhất trong lịch sử và văn hóa Trung Hoa, một phần vì nó là sinh vật duy nhất trong nhóm còn để lại bằng chứng vật chất tồn tại cho đến tận ngày nay.
Nguồn gốc, đầu Xi Vưu hóa thành
Có nhiều giả thuyết về nguồn gốc của Thao Thiết, nhưng thuyết phổ biến và được ghi chép sớm nhất liên quan đến trận đại chiến giữa Hoàng Đế Hiên Viên và Xi Vưu, một trong những cuộc chiến thần thoại quan trọng nhất của văn minh Trung Hoa cổ đại.
Xi Vưu là thủ lĩnh của Cửu Lê, một tộc người bán thần bán yêu có sức mạnh phi thường, nổi tiếng với tài luyện kim và chiến đấu. Cuộc chiến giữa Xi Vưu và Hoàng Đế kéo dài và tàn khốc, huy động đủ loại thần, yêu, người và linh thú từ khắp thiên hạ. Cuối cùng Hoàng Đế thắng trận và Xi Vưu bị chém đầu. Đầu Xi Vưu rơi xuống đất, nhưng thứ chứa đựng tất cả dã tâm, lòng thù hận và sự tham lam vô độ của một đại ma thần không thể tan biến theo cái chết thông thường. Nó hóa thành Thao Thiết, mang theo nguyên vẹn ý chí hủy diệt và bản tính tham ăn không đáy của người đã tạo ra nó.
Một thuyết khác, xuất phát từ truyền thuyết về Ngũ Đế, cho rằng Thao Thiết vốn là con trai bất tài của một dòng họ quyền quý thời thượng cổ. Người này tham ăn tục uống, tham ô hối lộ, sống cuộc đời vô độ đến mức khi chết đi không thể siêu thoát, biến thành hung thú mang đúng bản chất của mình. Sách Tả Truyện có đoạn ghi rõ: người đời dùng tên Thao Thiết để chỉ những kẻ tham ăn tục uống, tham ô hối lộ trong xã hội, cho thấy cái tên này từ rất sớm đã trở thành danh từ chung ám chỉ lòng tham vô đáy.
Đến thời nhà Minh, một nhánh truyền thuyết khác gọi Thao Thiết là đứa con thứ chín của Rồng trong hệ thống Long Sinh Cửu Tử. Tuy nhiên đây là ghi chép muộn hơn nhiều và không đồng nhất với các tài liệu cổ hơn vốn xem Thao Thiết là một thực thể hoàn toàn độc lập.
Hình dạng, một thứ không có hàm dưới
Ngoại hình của Thao Thiết được mô tả khác nhau qua nhiều văn bản, nhưng có một số điểm nhất quán xuyên suốt. Sách Sơn Hải Kinh mô tả thú này thân dê mặt người, mắt nằm dưới nách thay vì trên mặt, răng như hổ, móng như người, tiếng kêu như trẻ sơ sinh đang khóc. Trên các đại đỉnh đồng thời Thương Chu, hình tượng Thao Thiết được khắc với cặp mắt to tròn lồi ra, trán rộng, mũi dẹt, hai bên có sừng uốn cong đôi khi giống sừng dê đôi khi giống sừng trâu, miệng rộng nhe răng nhọn, và đặc biệt nhất là hoàn toàn không có phần hàm dưới.
Đây là chi tiết quan trọng nhất trong toàn bộ hình tượng Thao Thiết. Sách Lã Thị Xuân Thu có đoạn miêu tả: trên đỉnh đồng nhà Chu có khắc con Thao Thiết, có đầu mà không có thân, ăn thịt người nhưng chưa nuốt chửng đã chết vì không có thân để chứa. Không có hàm dưới nghĩa là Thao Thiết không thể nhai và nuốt được thứ nó ăn. Nó tham ăn đến mức không ngừng ăn, ăn mọi thứ nhìn thấy kể cả chính bản thân mình, nhưng cuối cùng không có cơ thể để chứa đựng, tất cả những gì nó ăn đều rơi ra ngoài hoặc ăn đến khi tự huỷ diệt. Đây là hình ảnh cực kỳ tinh tế về bản chất của lòng tham, thứ không bao giờ có thể được thỏa mãn và cuối cùng phá hủy chính kẻ nuôi dưỡng nó.
Dấu ấn trên đồ đồng thời Thương Chu
Điểm khiến Thao Thiết khác biệt so với hầu hết các hung thú khác trong thần thoại Trung Hoa là sự tồn tại của nó không chỉ trong văn bản mà còn trên các hiện vật khảo cổ thực sự. Hoa văn Thao Thiết xuất hiện trên rất nhiều đồ đồng từ thời nhà Thương và nhà Chu, đặc biệt là trên các loại đỉnh đồng, bình, vạc, bát và các đồ vật dùng trong nghi lễ cúng tế.
Thiết kế điển hình là một gương mặt chính diện đối xứng hai bên, với cặp mắt lớn làm trung tâm, có sừng, không có hàm dưới. Người thời đó đặt hình Thao Thiết lên các đồ dùng trong ăn uống với dụng ý nhắc nhở người ăn phải biết tiết chế, không được hám ăn mà trở nên bất lịch sự. Đây là cách người xưa dùng hình tượng hung thú để truyền bài học đạo đức, đặt cái xấu xa nhất trước mắt người dùng như một gương cảnh tỉnh.
Những đại đỉnh đồng lớn mang hoa văn Thao Thiết còn là biểu tượng quyền lực của bậc vương giả. Chỉ có những linh thú cổ xưa mang tầm vóc đủ lớn mới được khắc lên thứ đại diện cho uy quyền tối thượng đó. Điều này tạo ra một nghịch lý thú vị khi hung thú biểu tượng cho lòng tham lại trở thành thứ trang trí cho những vật phẩm quyền lực nhất của các triều đại.
Thao Thiết trong đời sống văn hóa và ngôn ngữ
Khác với các hung thú khác dần phai nhạt theo thời gian, Thao Thiết sống sót và thậm chí phát triển thành một phần của ngôn ngữ thường nhật. Trong tiếng Hán hiện đại, “thao thiết” được dùng như tính từ để chỉ người tham lam, háu ăn, ham muốn vật chất không biết dừng. Một người được gọi là “thao thiết” không còn là lời khen ngợi mà là sự chỉ trích về tính cách.
Trong ẩm thực cao cấp Trung Hoa hiện đại, có một kiểu bữa ăn gọi là “thao thiết yến” tức bữa tiệc Thao Thiết, ý chỉ bữa tiệc cực kỳ phong phú với vô số món ăn sang trọng cho người thực khách được phép ăn thả ga. Đây là cách mà cái tên của một hung thú tượng trưng cho lòng tham xấu xa lại được dùng để mô tả sự phong phú và xa xỉ trong ẩm thực, một bước ngoặt thú vị trong lịch sử ngữ nghĩa.
Thao Thiết cũng là nguồn cảm hứng cho nhiều tác phẩm hiện đại. Bộ phim Tử Chiến Trường Thành của đạo diễn Trương Nghệ Mưu năm 2017 xây dựng cả một đội quân Thao Thiết tấn công Trung Hoa mỗi sáu mươi năm một lần, tuy nhiên đây là sáng tác hiện đại không liên quan đến thần thoại gốc.
