Trong ngôn ngữ thờ cúng và tâm linh của người Việt, không có cụm từ nào xuất hiện nhiều hơn tứ thân phụ mẫu. Từ câu khấn trong lễ giỗ, lễ cúng Phật, lễ cầu an cho đến những bài văn tế truyền thống, cụm từ này luôn được đặt ở vị trí trang trọng nhất, trước cả tên của người thân trong gia đình. Thế nhưng không phải ai cũng hiểu rõ tứ thân phụ mẫu thực sự là ai, và tại sao người xưa lại coi trọng bốn đối tượng đó đến mức đặt họ ngang hàng với cha mẹ ruột trong tâm thức con người.
Nguồn gốc của khái niệm tứ thân phụ mẫu
Tứ thân phụ mẫu là khái niệm có gốc rễ trong triết học Phật giáo, được tiếp nhận và bản địa hóa sâu sắc trong văn hóa Việt Nam qua hàng thế kỷ. Chữ tứ nghĩa là bốn, thân là thân thiết gần gũi, phụ là cha, mẫu là mẹ. Ghép lại, tứ thân phụ mẫu có nghĩa đen là bốn bậc cha mẹ thân thiết.
Phật giáo dạy rằng con người tồn tại được không phải nhờ vào bản thân mình mà nhờ vào vô số nhân duyên, trong đó có những ân nghĩa lớn lao mà nếu không biết nhớ ơn và báo đáp thì tâm hồn không thể trưởng thành. Người Việt tiếp nhận tư tưởng đó và hòa trộn với quan niệm Nho giáo về luân lý, lễ nghĩa, tạo ra một khái niệm vừa có chiều sâu tâm linh vừa có tính thực tiễn trong đời sống xã hội.
Điều đặc biệt là tứ thân phụ mẫu không phải danh sách tùy tiện mà là một hệ thống có cấu trúc, phản ánh bốn chiều kích của sự tồn tại con người: thể xác, tình cảm, trí tuệ và xã hội.
Bốn đối tượng trong Tứ Thân Phụ Mẫu
Cha mẹ sinh thành là người đầu tiên và trực tiếp nhất, cha mẹ ruột đã mang nặng đẻ đau, nuôi dưỡng và dạy dỗ từ lúc chào đời.
Cha mẹ nuôi dưỡng là những người không có quan hệ huyết thống nhưng đã cưu mang, chăm sóc và cho mình nơi nương tựa khi cần. Ân nghĩa này được xem ngang với cha mẹ ruột.
Cha mẹ thầy tổ tức là thầy giáo, sư phụ, những người truyền dạy tri thức, đạo đức và nghề nghiệp. Quan niệm truyền thống Á Đông coi thầy là cha, vì người thầy tạo ra con người về mặt tinh thần và trí tuệ.
Cha mẹ đất nước là vua, chúa hay rộng hơn là quốc gia, xã hội đã tạo ra môi trường để con người được sống, được bảo vệ và phát triển. Trong xã hội phong kiến, vua được gọi là quân phụ tức cha của muôn dân.
Ý nghĩa của tứ thân phụ mẫu trong cuộc sống hôm nay
Sống trong thời đại mà chủ nghĩa cá nhân ngày càng được đề cao, khái niệm tứ thân phụ mẫu nhắc nhở một sự thật mà dễ bị quên lãng: không ai trong chúng ta là sản phẩm tự tạo ra bởi chính mình. Mỗi con người là kết quả của vô số ân nghĩa chồng chất qua nhiều thế hệ, nhiều mối quan hệ và nhiều tầng văn hóa.
Cha mẹ sinh thành cho ta thân xác. Cha mẹ nuôi dưỡng cho ta tình người. Thầy tổ cho ta trí tuệ. Đất nước cho ta bản sắc. Bốn chiều kích đó cộng lại mới tạo thành một con người trọn vẹn. Thiếu đi bất kỳ chiều kích nào, con người sẽ khiếm khuyết theo một cách nào đó mà không thể nhận ra từ bên trong.
Hiểu được điều đó, người ta sẽ sống bớt kiêu ngạo hơn, biết cúi đầu trước những ân nghĩa đã nhận, và sẽ hào phóng hơn trong việc trao đi những gì mình có cho người khác, bởi họ biết rằng chính họ cũng đang được ai đó gánh đỡ.
