Trước khi có trời đất, trước khi có thần thánh và con người, vũ trụ chỉ là một cõi hư vô hỗn mang, trời đất lẫn lộn không phân biệt được. Giữa khoảng không đó, một vị thần khổng lồ tự nhiên hình thành, lấy đầu đội trời, chân đạp đất, rồi đào đất vác đá dựng lên một cây cột khổng lồ chống trời lên cao. Nhờ vậy mà hai cõi trời đất được phân tách. Người đời sau gọi ngài là thần Trụ Trời.
Khi trời đã cao và cứng, thần phá tan cây cột, lấy đất đá ném tứ phía thành núi đồi gò đảo. Chỗ thần đào đất về sau đầy nước thành biển cả sông ngòi. Khi công trình hoàn tất, thần Trụ Trời kiệt sức nằm xuống và không bao giờ thức dậy nữa. Từ thân thể vĩ đại của ngài sinh ra những thế hệ thần khổng lồ hậu thế: ông Đùng bà Đà, ông Tứ Tượng bà Nữ Oa, ông Thu Tha bà Thu Thiên. Họ tiếp nối hoàn thiện dáng hình thế giới rồi lần lượt nằm xuống, hóa thành những ngọn núi hùng vĩ còn đó đến hôm nay.
Di sản lớn nhất thần Trụ Trời để lại là bốn cõi: bầu trời, rừng núi, sông nước và mặt đất. Từ bốn cõi đó mà sinh ra Tứ Phủ, khung xương sống của toàn bộ hệ thống thần linh Việt Nam.
Thiên Phủ
Thiên Phủ là chín tầng trời bao phủ mọi miền, nơi cư ngụ của muôn vàn thần linh dưới quyền Ngọc Hoàng Thượng Đế. Dân gian gọi ngài là Ông Trời, vị vua cai quản toàn bộ lục giới, phán xét và phong thưởng thần tiên, sai khiến hàng vạn thiên binh thiên tướng. Ngọc Hoàng ngự tại điện Linh Tiêu, hai bên có quan Nam Tào giữ sổ sinh và quan Bắc Đẩu ghi sổ tử, ghi chép mọi việc sinh tử đầu thai của người trần. Ngọc Hoàng giao cho Thập nhị Tiên Nương tức mười hai bà mụ nặn ra con người và muôn loài, rồi đích thân ngài đặt tên cho vạn vật.
Vợ của Ngọc Hoàng là Tây Vương Mẫu, hay còn gọi là Bà Trời. Hai vợ chồng chung sống thuận hòa tuy thỉnh thoảng cãi nhau sinh thời tiết thất thường vừa mưa vừa nắng. Những người con gái của Ngọc Hoàng và Tây Vương Mẫu mỗi người một vẻ một nết: nàng Lâm Cung khó bảo được giao cai quản rừng núi trở thành Mẫu Thượng Ngàn, nàng Quảng Cung xấu xí giáng xuống cõi địa phủ, nàng Chức Nữ nặng tình nặng nghĩa mãi nhớ thương người chồng trần thế, nàng Bân vụng về mà hiếu thảo thương chồng. Mấy cô công chúa sinh chuyện liên miên khiến Ngọc Hoàng phân giải đến thống khổ.
May có người con gái cả Thanh Vân công chúa uy nghi quyền lực gánh vác giúp cha. Bà ngự trên chín tầng mây, được Vua cha giao cai quản lục cung thiên đình, tôn xưng là Mẫu Cửu Trùng Thiên hay Mẫu Thượng Thiên, vị Thánh Mẫu quyền năng đứng đầu Tứ Phủ. Người con gái út Liễu Hạnh công chúa ban đầu ngang bướng đanh đá, nhân cớ đánh rơi chén ngọc bị Vua cha đày xuống hạ giới. Nhưng qua ba lần giáng sinh cứu khổ cứu nạn nhân gian, bà được sắc phong Địa Tiên Thánh Mẫu, trở thành một trong Tứ Bất Tử lừng danh. Vì Mẫu Cửu Trùng hiếm khi giáng đồng, Mẫu Liễu Hạnh về sau thay thế đứng ngôi Mẫu Đệ Nhất Thượng Thiên, xứng danh vị Tiên chúa nức tiếng nhà trời.
Trực tiếp tuân lệnh Ngọc Hoàng còn có các vị thần tự nhiên: Thiên Lôi cầm búa sét, thần Mưa hình rồng, thần Gió cụt đầu. Những vị thần này vừa đãng trí lại hống hách, có lúc ban mưa thuận gió hòa nhưng cũng có khi tàn phá mùa màng. Người phàm vừa biết ơn nhưng cũng nhiều phen uất hận, thậm chí kéo cả binh đoàn Cóc lên tận thiên đình hỏi tội, khiến thiên tướng nhà trời không ít lần phải chịu bại. Ngoài ra còn có Thổ Công và Táo Quân làm việc dưới hạ giới bảo hộ từng gia đình, nhưng vẫn trực thuộc thiên đình. Mỗi cuối năm các Táo Quân cưỡi cá chép bay về Thiên Phủ báo cáo công việc để Ngọc Hoàng phán xử.
Quốc mẫu Âu Cơ sau khi thác hóa cũng ngự trên Thiên Phủ, thuộc hàng Quốc tổ. Dưới cờ bà có chư vị thần linh thời Hồng Bàng được dân thờ phụng: các đời Hùng Vương, Tiên Dung, Lang Liêu, Mai An Tiêm. Ngay cả ba vị trong Tứ Bất Tử là Phù Đổng Thiên Vương, Chử Đạo Tổ và Tản Viên Sơn Thánh cũng thần phục bà. Hưng Đạo Đại Vương và Công đồng Trần Triều cũng thuộc hàng này, vốn là thiên tướng giáng thế vì xã tắc, nay thác hóa tiếp tục phụng mệnh Ngọc Hoàng phù hộ muôn dân. Miền trời phương nam, Mẫu Cửu Trùng và Mẫu Liễu Hạnh phó thác quyền cai quản cho Thánh Mẫu Thiên Y A Na, vị mẫu bản địa của vùng đất phía nam với danh xưng Poh Nagar hay Bà Chúa Ngọc.
Nhạc Phủ
Nhạc Phủ là miền rừng núi hoang vu hiểm trở, nơi cư ngụ của các tộc người đồng bào dưới sự bảo hộ của sơn thần thổ địa. Quyền cai quản tối cao thuộc về Vua cha Tản Viên Sơn Thánh, hay còn gọi là Sơn Tinh, vị sơn thần ngự trên đỉnh Tản Viên. Ngài là một trong Tứ Bất Tử rất có tiếng nói trên Thiên đình, luôn có hai vị đại vương Cao Sơn và Quý Minh anh em họ theo sát trợ lực. Chư vị sơn thần và linh thú sơn lâm trên khắp núi đèo đều quy phục về chốn Nhạc Phủ của Đức Thánh Tản.
Cùng cai trị cõi sơn lâm còn có Mẫu Thượng Ngàn. Bà vốn là Lâm Cung công chúa con gái Ngọc Hoàng, từng là nghĩa mẫu cứu mạng Sơn Tinh trong đại chiến, chẳng may tử nạn rồi đầu thai làm con gái của chính Sơn Tinh và Mị Nương Quế Hoa, đặt tên là La Bình. Mẫu Thượng Ngàn còn hóa thân thành Tam Tòa Sơn Trang, làm chủ ba mươi sáu động sơn trang gồm mười hai chốn Mán, mười hai chốn Mường, mười hai chốn thổ tộc, tám mươi hai cửa rừng, bảy mươi hai cửa biển.
Thần phục Chúa Sơn Trang là hội đồng Chúa Bà của các tộc người phương bắc: Chúa Tây Thiên, Chúa Nguyệt Hồ, Chúa Lâm Thao, Chúa Thác Bờ, Chúa Giao Long và nhiều vị khác, mỗi người cai quản một địa phương riêng chuyên bói lộc chữa bệnh cho dân. Không phải tiên chúa nào cũng thần phục, những thần linh của các dân tộc khác như Bàn Hồ của người Dao hay Bà Jung của người Giarai tuy kết tình hữu hảo nhưng vẫn đứng ngoài cõi Nhạc Phủ, chỉ trợ lực khi đất nước lâm nguy.
Nhạc Phủ sở hữu hàng vạn thần binh cùng linh thú rừng núi như thần Hổ, thần Ngựa, thần Voi. Bằng sức mạnh đó, chư vị tiên thánh Nhạc Phủ đã nhiều lần đánh bại yêu ma Mộc Tinh Xương Cuồng, Chằn Tinh, Xà Tinh, và hàng năm đối kháng với Thủy Tinh cùng hàng vạn thủy binh trong trận chiến long trời lở đất không bao giờ có hồi kết.
Thoải Phủ
Thoải Phủ là miền nước trải dài từ sông hồ ra biển cả, là nguồn cội của thứ quyền lực cổ xưa nhất trong bốn cõi. Đứng đầu miền bát hải là Quốc tổ Lạc Long Quân, đấng thần long tổ tiên của muôn dân Bách Việt. Sau cuộc chia ly với Quốc mẫu Âu Cơ, ngài mang năm mươi người con xuống biển, ngự tại cung điện dưới đáy Đông Hải cùng Thái thượng hoàng Kinh Dương Vương. Bốn nghìn năm đã trôi qua, Long Quân vẫn lặng lẽ dõi theo phù hộ con dân Bách Việt từ dưới đáy biển sâu.
Đông Hải quá bao la, Long Quân phó thác quyền Thần vương Thoải Phủ cho người con trai Vĩnh Công, tức Vua cha Bát Hải Động Đình, chủ quản muôn loài thủy sinh và toàn bộ thủy binh thủy tướng. Con gái Vua cha là Mẫu Đệ Tam Thoải Phủ, Xích Lân Long Nữ công chúa, cai quản chốn sông ngòi. Các hoàng tử con trai Long Vương Bát Hải đều trở thành các Quan Lớn, Quan Hoàng phụng sự không chỉ Thoải Phủ mà còn cả Thiên, Nhạc, Địa Phủ.
Dưới trướng các bậc quân vương Thoải Phủ có chư vị thủy thần cấp dưới. Sông hồ phương bắc có Thủy Tề tốt bụng cùng người con trai Thái tử hay mắc nạn, mỗi lần được anh hào cứu mạng lại ban bảo vật tiết lộ thiên cơ giúp đỡ. Kênh rạch phương nam có thần Hà Bá lúc hiền lúc dữ. Các giang thần cai quản từng địa phương như Bạch Hạc giang thần, Tô Lịch giang thần, Tam Giang nhị thánh đều có lãnh địa riêng. Thần Kim Quy nhiều lần được Long Quân sai lên bờ tặng bảo vật cho minh quân. Ngoài biển có Cá Ông, sông nước có Ông Sấu, Ông Nược thường cứu dân khỏi bão tố.
Nhưng cõi đại dương cũng là nơi ngự trị của thế lực nguy hiểm nhất Thoải Phủ. Thủy Tinh vốn là tướng của Long Quân, vì mâu thuẫn với Sơn Tinh mà dã tâm trỗi dậy. Hàng năm hắn trái lệnh Long Quân dâng bão tố lũ lụt tàn phá dân lành, làm chủ muôn loài thủy quái như Ngư Tinh, Thuồng Luồng quấy phá nhân gian. Ngay cả Long Quân cũng không thể xem thường hắn, đó là lý do cuộc chiến giữa núi và nước chưa bao giờ chấm dứt trong thần thoại Việt.
Địa Phủ
Địa Phủ là cõi đất và cõi âm, nằm sâu trong lòng đất, vừa là nền tảng của thế giới người sống vừa là chốn dừng chân của những linh hồn sau khi chết. Vị Mẫu cai quản cõi này là Quảng Cung công chúa, con gái Ngọc Hoàng, người sinh ra với hình hài dị biệt khiến ai cũng tránh xa. Tủi phận, bà rời Thiên Cung tự đào sâu xuống lòng đất lập nên Địa Phủ. Khi linh hồn người chết bắt đầu lẩn quẩn dương gian quấy phá người sống, Ngọc Hoàng giao cho bà thu nhận toàn bộ âm hồn. Bà lập ra cõi phán xét để mỗi linh hồn được xem xét tội phúc và nhận quả báo tương ứng. Những chiếc bóng bà tự cắt ra từ chính mình trở thành đội quân quỷ sai dẫn dắt hồn người trong cõi tối.
Bốn cõi Thiên, Nhạc, Thoải, Địa tạo thành một hệ thống hoàn chỉnh, mỗi cõi có chủ quyền riêng nhưng đều liên thông với nhau dưới quyền tối cao của Ngọc Hoàng. Thần linh của một cõi có thể phục vụ cho cõi khác, tướng của Thoải Phủ có thể trấn giữ Thiên Phủ, thần của Nhạc Phủ có thể trợ lực Địa Phủ. Đó là điều làm cho hệ thống Tứ Phủ của người Việt khác với bất kỳ hệ thống thần thoại nào khác, không phải những thế giới riêng biệt mà là một vũ trụ thống nhất, nơi ranh giới giữa trời đất nước núi chỉ là những đường kẻ mờ dần theo từng câu chuyện được kể đi kể lại qua hàng nghìn năm.
