Trong vũ trụ quan của người Trung Hoa cổ đại, thế giới được chia thành bốn tầng cai quản rõ ràng: Ngọc Hoàng trị thiên đình, Thập điện Diêm Vương nắm địa phủ, và dưới đáy bốn đại dương là lãnh địa của Tứ Hải Long Vương. Bốn vị này không đơn thuần là thần biển theo nghĩa thông thường. Họ là những chúa tể có quyền hô mưa gọi gió, kiểm soát thời tiết của cả một phương trời, sở hữu kho vũ khí thần binh và chỉ huy toàn bộ thủy tộc khắp mặt địa cầu. Thế nhưng đọc qua các tác phẩm văn học cổ điển, người ta dễ nhận ra một nghịch lý thú vị: bốn vị thần quyền năng bậc nhất ấy lại là những nhân vật bị ức hiếp nhiều nhất trong cả Tây Du Ký lẫn Phong Thần Diễn Nghĩa.
Nội dung bài viết
Nguồn gốc từ rắn thần Nāga đến rồng Trung Hoa
Hình tượng Long Vương không thuần túy sinh ra từ thần thoại Trung Hoa mà thực chất có nguồn gốc từ Phật giáo Ấn Độ. Rắn thần Nāga trong tín ngưỡng Hindu và Phật giáo là loài linh vật kiểm soát nước, mưa và sự màu mỡ của đất đai. Khi Phật giáo truyền vào Trung Quốc qua con đường tơ lụa, người Hán đã tiếp nhận hình tượng Nāga nhưng biến đổi nó hoàn toàn theo thẩm mỹ và vũ trụ quan của mình. Con rắn nhiều đầu của Ấn Độ dần trở thành con rồng uy nghi đầu người mình vảy, và từ một vị thần địa phương gắn với ao hồ sông ngòi, Long Vương được nâng cấp lên thành chúa tể cai quản cả bốn đại dương bao la.
Cũng theo một số truyền thuyết được ghi lại trong văn học dân gian Trung Hoa, cha đẻ của Tứ Hải Long Vương là một lão rồng tên Hòa Bình, đã tu hành hàng vạn năm ẩn dưới đáy biển phía Nam. Lão rồng này từng khuấy đảo cả thiên đình, pháp lực thâm hậu đến mức không ai trên thiên giới có thể đánh bại, buộc Ngọc Hoàng phải phong chức Long Vương để thu phục. Bốn người con của ông sau này kế thừa ngôi vị, chia nhau cai quản bốn vùng biển lớn và từ đó trở thành Tứ Hải Long Vương trong tín ngưỡng chính thống.
Bốn vị Long Vương và lãnh địa của họ
Đứng đầu trong số bốn vị là Ngao Quảng, Đông Hải Long Vương. Đông Hải được coi là đại dương rộng lớn và hùng vĩ nhất trong bốn phương, tương ứng với Thái Bình Dương theo quan niệm địa lý thời cổ, nên Ngao Quảng cũng được xem là đại Long Vương có tiếng nói nhất trong tứ hải. Ông xuất hiện nhiều nhất trong cả Tây Du Ký lẫn Phong Thần Diễn Nghĩa, và đây cũng chính là vị Long Vương chịu nhiều tai ương nhất trong các tác phẩm này.
Nam Hải Long Vương mang tên Ngao Khâm, cai quản vùng biển phía Nam tương ứng với Biển Đông và Ấn Độ Dương. Tây Hải Long Vương là Ngao Nhuận, trị vì đại dương phía Tây. Bắc Hải Long Vương Ngao Thuận cai quản vùng biển phương Bắc, lạnh lẽo và ít xuất hiện trong điển tích hơn so với các vị huynh đệ, nhưng lại có một lần được nhắc đến khá ấn tượng trong Tây Du Ký khi một mình ứng cứu bốn thầy trò Đường Tăng khỏi bị yêu quái nấu chín bằng cách tạo ra gió lạnh và băng tuyết giữa chảo lửa đang sôi.
Bốn người là anh em ruột, cùng một dòng máu rồng nhưng lại trị vì bốn phương trời hoàn toàn khác nhau về tính chất và khí hậu. Điều này phản ánh một quan niệm vũ trụ rất cân đối trong triết học Trung Hoa, nơi mỗi phương vị đều có một vị thần cai quản, tạo nên một mạng lưới thần quyền bao phủ toàn bộ thế giới tự nhiên.
Long Cung và quyền năng của rồng tộc
Mỗi Long Vương sở hữu một Long Cung dưới đáy đại dương của mình. Theo mô tả trong các tác phẩm cổ điển, đây là những công trình kỳ vĩ không thua kém cung điện của thiên đình: cổng chính đúc từ mã não với những tinh thể trong suốt phức tạp, mái lợp bằng vỏ sò óng ánh bảy sắc cầu vồng, cột trụ khảm ngọc với hình rồng cuộn quanh, và ngai vàng của Long Vương được nạm đủ loại đá quý lấp lánh dưới ánh sáng từ những viên dạ minh châu chiếu sáng thủy cung. Không gian bên ngoài là vườn ngự uyển đầy san hô đỏ và rong biển xanh uốn lượn theo dòng nước, nơi vô số thần binh thủy tướng sinh sống và tuần tra.
Về quyền năng, Long Vương không chỉ là thần biển đơn thuần. Theo lệnh Ngọc Hoàng, bốn vị Long Vương được giao nhiệm vụ kiểm soát mưa gió cho toàn bộ đất liền xung quanh lãnh địa của mình. Dân gian quan niệm rằng mỗi lần trời đổ mưa là do Long Vương hút nước biển phun lên trời, và chính vì quyền năng chi phối mùa màng này mà người Trung Hoa xưa lập vô số đền thờ Long Vương, thậm chí khi hạn hán kéo dài, người ta còn mang tượng thần ra phơi nắng như một cách ép Long Vương phải làm mưa ngay để được vào lại chỗ mát. Đây là một trong những hình thức tín ngưỡng dân gian thú vị nhất trong văn hóa nông nghiệp Trung Hoa.
Ngoài ra, kho tàng trong Long Cung còn chứa vô số bảo vật thần binh. Chiếc Định Hải Thần Châm mà Ngao Quảng từng dùng để đo độ sâu của biển chính là thứ sau này Tôn Ngộ Không lấy đi và gọi là Như Ý Kim Cô Bảng. Bản thân các Long Vương cũng có thể triệu tập bão tố, sấm sét, gọi binh thủy tộc cùng vô số yêu quái dưới biển ra chiến đấu, biến hóa hình dạng tùy ý.
Số phận trong Tây Du Ký: Kẻ mạnh nhưng không thoát khỏi vòng tròn bị ức hiếp
Nếu chỉ dựa vào lý thuyết về quyền năng thì Tứ Hải Long Vương lẽ ra phải là một trong những thế lực đáng gờm nhất trong Tây Du Ký. Nhưng thực tế diễn ra ngược lại hoàn toàn. Ngay từ đầu tác phẩm, Ngao Quảng đã phải chứng kiến tên khỉ Hoa Quả Sơn vác chiếc gậy sắt nặng mười ba ngàn năm trăm cân lao vào Long Cung náo loạn, ép ông phải dâng kim cô bổng, áo giáp dát vàng, mũ cánh phượng và đôi hài mây trước khi chịu ra đi. Ngao Quảng không thể làm gì khác ngoài việc cúi đầu trao tất cả.
Về sau trong hành trình thỉnh kinh, bốn vị Long Vương còn nhiều lần bị Tôn Ngộ Không triệu tập như sai vặt, lúc thì cần nước để dập lửa Hồng Hài Nhi, lúc thì cần gió để giải vây cho thầy trò Đường Tăng. Ngao Quảng từng dốc sức tạo ra cơn mưa xối xả để chống lại tam muội chân hỏa của Hồng Hài Nhi nhưng thất bại hoàn toàn vì đó không phải lửa thông thường. Long Vương mạnh thật, nhưng luôn không đủ mạnh đúng lúc cần thiết.
Trong câu chuyện về Bạch Long Mã, bi kịch của dòng dõi rồng tộc càng lộ rõ hơn. Tam thái tử Tây Hải Long Vương vô tình phá hủy một viên ngọc của cha, phạm tội đáng chết. Bồ Tát Quán Âm xuất hiện đúng lúc xin ân xá, nhưng cái giá phải trả là anh ta phải hóa thành ngựa trắng cõng Đường Tăng suốt mười bốn năm đường trường vạn dặm. Kết thúc hành trình, Bạch Long Mã được phong Bát Bộ Thiên Long Quảng Lực Bồ Tát, một danh hiệu nghe có vẻ oai nhưng thực chất là đạt được thông qua việc làm ngựa thồ cả một thập kỷ.
Bi kịch Phong Thần Diễn Nghĩa: Khi con cái trả giá cho danh phận của cha
Nếu trong Tây Du Ký các Long Vương chủ yếu bị bắt nạt, thì trong Phong Thần Diễn Nghĩa họ còn mất cả con. Ngao Quảng nhiều năm hoành hành tự tung tự tác, tạo ra hạn hán, bão tố, bắt nạt dân chúng và thu của lễ cống nạp vô số, chẳng ai dám kiện vì sợ quyền năng của rồng tộc. Thế rồi ngày nọ Na Tra đến tắm ở sông Cửu Loan, vô tình làm nước sông đỏ rực và khiến Long Cung rung chuyển. Thái tử Ngao Bính vác long kích ra hỏi tội, và đó là sai lầm tệ hại nhất mà vị thái tử trẻ tuổi này từng mắc phải.
Na Tra đánh bại Ngao Bính, rút gân con rồng làm đai lưng, lột vảy làm kỷ niệm. Ngao Quảng điên tiết, hội tụ ba huynh đệ kéo quân đến vây ải Trần Đường bắt cha mẹ Na Tra đòi đền mạng. Để giải thoát cho cha mẹ và tránh liên lụy bách tính, Na Tra mổ ruột lóc thịt chặt xương trả lại cho Long Vương, coi như nợ máu đã dứt. Bốn vị Long Vương trông thấy Na Tra đã chết bèn rút lui. Họ thắng về mặt hình thức, nhưng đây là một chiến thắng mà không ai muốn thắng theo cách đó.
Sau này khi Na Tra tái sinh với sen làm xương thịt và hoa làm hồn phách, oán thù chưa tắt vẫn tiếp tục âm ỉ. Câu chuyện này phản ánh một thông điệp ngầm trong Phong Thần Diễn Nghĩa: sự kiêu ngạo của những kẻ quyền thế dù có hùng mạnh đến đâu cũng sẽ gặp lực cản, và cái giá thường không do họ trả mà do con cái gánh chịu.
Giữa hai tác phẩm: Hình tượng Long Vương thay đổi như thế nào
Một điều thú vị khi đọc cả hai tác phẩm song song là cùng một Ngao Quảng nhưng tính cách lại khá khác nhau. Trong Phong Thần Diễn Nghĩa, ông là một Long Vương hống hách, chuyên quyền, tự mình gây ra những rắc rối đầu tiên trước khi bị trả đũa. Sang đến Tây Du Ký, ông hiền lành hơn hẳn, sẵn sàng giúp đỡ thậm chí sau khi bị ức hiếp, thể hiện thái độ tôn kính với Tôn Ngộ Không một cách hoàn toàn tự nguyện.
Sự khác biệt này không nhất thiết là mâu thuẫn mà có thể hiểu theo hai hướng. Thứ nhất, Phong Thần Diễn Nghĩa diễn ra trước Tây Du Ký hàng nghìn năm về mặt thời gian câu chuyện, có thể những bài học đắt giá với Na Tra đã thay đổi thái độ của dòng họ Ngao. Thứ hai và thực tế hơn, hai tác phẩm được viết bởi hai tác giả khác nhau trong hai thời kỳ khác nhau với dụng ý nghệ thuật khác nhau, và hình tượng Long Vương phục vụ cho câu chuyện của từng tác phẩm.
Ảnh hưởng tín ngưỡng và sự hiện diện trong văn hóa Việt Nam
Long Vương không chỉ là nhân vật văn học. Trong đời sống tín ngưỡng dân gian Trung Hoa và cả Việt Nam, đây là những vị thần được thờ phụng thực sự. Khắp các tỉnh ven biển và vùng sông nước của Việt Nam, Long Vương được thờ tự với danh hiệu Vua Thủy Tề hoặc Hà Bá, đặc biệt phổ biến trong cộng đồng ngư dân. Trong nhiều chùa Việt từ Bắc vào Nam, chánh điện đặt tượng Long Vương ở bốn góc theo bố cục vũ trụ truyền thống, thể hiện quan niệm thủy tộc thuộc về một trong bốn góc thế giới mà con người cần được che chở.
Sự du nhập tín ngưỡng Long Vương vào Việt Nam là một ví dụ thú vị về quá trình giao thoa văn hóa, khi một hình tượng vốn từ Phật giáo Ấn Độ, qua bàn tay Hán hóa của người Trung Quốc, cuối cùng hòa vào tâm thức dân gian của người Việt và sống sót qua hàng nghìn năm như một biểu tượng bảo hộ gắn liền với sông nước, mưa gió và sự no đủ của người làm nghề biển.
