Trong tứ đại dân gian truyền thuyết của Trung Hoa, Bạch Xà truyện là câu chuyện bị diễn giải lại nhiều lần nhất và mỗi lần diễn giải lại mang ý nghĩa hoàn toàn khác. Cùng một nhân vật, cùng một cốt truyện, nhưng tùy vào thời đại và người kể mà Bạch Tố Trinh có thể là yêu nữ xảo quyệt, người vợ tần tảo đáng thương, hay biểu tượng của tình yêu tự do chống lại áp bức. Chính sự biến đổi đó mới là điều thú vị nhất của truyền thuyết này, không phải bản thân câu chuyện.
Nội dung bài viết
Nguồn gốc
Điều ít người biết là Bạch Tố Trinh không có tên trong các phiên bản sớm nhất. Văn bản cổ nhất được giới học thuật thừa nhận là nguyên mẫu của truyền thuyết này là Tây Hồ Tam Tháp Ký thời Tống, trong đó nhân vật rắn trắng chỉ xuất hiện thoáng qua và gần như không có cá tính riêng. Đến Phùng Mộng Long thời Minh viết lại thành Bạch Nương Tử Vĩnh Trấn Lôi Phong Tháp, nhân vật mới có thêm tính cách và bối cảnh, nhưng vẫn chưa có tên riêng. Cái tên Bạch Tố Trinh chỉ xuất hiện trong các phiên bản muộn hơn, và trở nên phổ biến rộng rãi qua làn sóng cải biên sân khấu và điện ảnh về sau.
Bản thân truyền thuyết rắn trắng tu luyện thành người là một hình mẫu khá phổ biến trong văn hóa dân gian Trung Hoa, nơi các loài vật nếu tu luyện đủ năm thì có thể đắc được hình người và thần thông. Bạch Tố Trinh theo các phiên bản phổ biến nhất là một con rắn trắng tu luyện hàng trăm đến nghìn năm dưới Tây Hồ, hoặc trên núi Nga My, tích lũy đủ pháp lực để hóa thành thiếu nữ áo trắng tuyệt sắc.
Câu chuyện từ góc nhìn Bạch Tố Trinh
Trong phiên bản phổ biến nhất mà người Việt Nam biết đến qua phim truyền hình, Bạch Tố Trinh hóa người xuống trần, gặp Hứa Tiên lần đầu trên cầu Đoạn Kiều bên Tây Hồ trong một cơn mưa, khi chàng trai hào phóng tặng ô cho hai cô gái xa lạ. Sự chân thành nhỏ bé đó đủ để rắn tinh nghìn tuổi xao lòng. Cùng với Tiểu Thanh tác hợp, hai người nên duyên vợ chồng, mở hiệu thuốc ở Hàng Châu và sống những ngày bình lặng hiếm có trong cõi trần.
Nhưng bình lặng không kéo dài. Vào ngày Tết Đoan Ngọ, rượu Hùng Hoàng được bày ra, thứ rượu khắc chế bản năng của loài rắn. Bạch Tố Trinh không thoát được, hiện nguyên hình trước mắt chồng, và Hứa Tiên kinh hãi mà chết. Để cứu chồng, nàng liều mình vượt lên tận núi Côn Luân đánh cắp linh chi tiên thảo, một hành động táo bạo đến mức ngay cả các thần tiên canh giữ cũng phải kinh ngạc. Cứu được Hứa Tiên rồi, nàng lại phải đối mặt với Pháp Hải đại sư đang quyết tâm chia cắt cuộc hôn nhân giữa người và yêu. Đỉnh điểm là trận thủy chiến dâng nước nhấn chìm chùa Kim Sơn, và cuối cùng Bạch Tố Trinh bị phong ấn dưới tháp Lôi Phong, khi bụng đang mang thai đứa con chưa chào đời.
Pháp Hải: Kẻ phá hoại hay người hành đạo
Không có nhân vật nào trong văn học Trung Hoa bị tái đánh giá triệt để hơn Pháp Hải. Trong bản gốc của Phùng Mộng Long thời Minh, Bạch Xà là yêu nữ thật sự, không ngại dùng thủ đoạn và kể cả đe dọa để đạt được điều mình muốn, còn Pháp Hải là cao tăng đắc đạo ra tay trừ yêu diệt họa, đúng theo đạo pháp và thiên lý. Đây là câu chuyện cảnh báo về mối nguy khi con người mê đắm sắc dục mà không biết nhận ra bản chất thật của đối tượng.
Thế rồi đến phong trào Ngũ Tứ đầu thế kỷ XX, khi Trung Quốc xôn xao với tư tưởng đả phá truyền thống phong kiến và đề cao tự do cá nhân, câu chuyện bị đọc lại theo lăng kính hoàn toàn khác. Pháp Hải từ cao tăng trở thành đại diện của lễ giáo khắc nghiệt đè bẹp tình yêu tự do. Bạch Tố Trinh từ yêu nữ trở thành nạn nhân của một hệ thống bất công. Lỗ Tấn là người có ảnh hưởng lớn nhất trong việc tái định hình cách đọc này, và từ đó về sau hầu hết các cải biên trên sân khấu, điện ảnh, truyền hình đều đi theo hướng đó.
Cái nghịch lý thú vị là cùng một văn bản, cùng một chuỗi sự kiện, mà ý nghĩa lại có thể đảo ngược hoàn toàn tùy vào ai đang đọc và trong thời đại nào. Pháp Hải không thay đổi hành động, chỉ có cách người ta nhìn ông thay đổi.
Tiểu Thanh và sự đổi ngôi của nhân vật phụ
Một trong những biến đổi thú vị nhất qua các dị bản là vị trí của Tiểu Thanh. Trong các phiên bản sớm, Tiểu Thanh chỉ là kẻ hầu thiếu cá tính, xuất hiện để phục vụ câu chuyện chính của Bạch Tố Trinh và Hứa Tiên. Các phiên bản về sau, đặc biệt là phim truyền hình Đài Loan năm 1992 với Triệu Nhã Chi đóng, đã nâng Tiểu Thanh lên thành nhân vật có chiều sâu ngang với Bạch Tố Trinh, thậm chí đôi chỗ còn hấp dẫn hơn vì tính cách bộc trực và dứt khoát.
Mối quan hệ chị em giữa hai người cũng được khắc họa phức tạp hơn trong các phiên bản hiện đại. Tiểu Thanh vừa là người bảo vệ, vừa là kẻ chứng kiến bất lực khi người chị mình yêu thương nhất trả giá cho một tình yêu mà trời đất không cho phép. Hai mươi năm Bạch Tố Trinh bị nhốt trong tháp, chính Tiểu Thanh là người nuôi dưỡng đứa con khôn lớn và lặng lẽ tu luyện chờ ngày đủ sức mạnh trả thù.
Kết cục và bài kệ Lôi Phong tháp
Kết cục của truyền thuyết tùy phiên bản mà khác nhau đáng kể. Phiên bản bi thảm nhất để Bạch Tố Trinh mãi mãi nằm dưới tháp. Phiên bản có hậu hơn kể rằng hai mươi năm sau, con trai Bạch Tố Trinh thi đỗ Trạng nguyên, mặc áo gấm về trước tháp tế mẹ, Tiểu Thanh nhân đó phá tháp cứu chị, cả nhà đoàn tụ. Pháp Hải thua trận không còn chỗ trốn, chui vào bụng con cua mà ẩn nấp, và từ đó tương truyền mỡ trong bụng cua mang màu vàng của chiếc áo cà sa.
Pháp Hải để lại bốn câu kệ trước khi bị đánh bại: Tây Hồ nước cạn, sông hồ chẳng lên, tháp Lôi Phong đổ, Bạch Xà xuất thế. Năm 1924, tháp Lôi Phong thật sự đổ sập vì nhiều người dân mê tín đã kéo gạch tháp về để chữa bệnh và cầu phúc. Sự kiện này được người đời xem như ứng nghiệm của lời kệ, dù tháp đổ do con người phá chứ không phải do Tây Hồ cạn nước. Tháp được xây dựng lại năm 2002 và đến nay là một trong những điểm đến nổi tiếng nhất của Hàng Châu, nơi hàng triệu du khách mỗi năm đến thắp hương và nhớ đến một câu chuyện tình yêu mà tùy cách đọc có thể vừa đẹp vừa đau, vừa cảm động vừa đáng sợ.
