Trong kho tàng thần thoại Việt Nam, hồ ly tinh hầu như luôn xuất hiện với vai phản diện, kẻ mượn hình người để mê hoặc và hại dân. Nhưng có một con hồ ly lại đi ngược hoàn toàn với hình mẫu đó, và vì thế được cả triều đình nhà Lê đặt tượng thờ trong sân rồng. Đó là Hộ Quốc Phu Nhân, vị thần có lẽ là duy nhất trong lịch sử Việt Nam xuất thân từ loài cáo mà được phong thần bởi chính tay vua.
Câu chuyện xảy ra vào những ngày đen tối nhất của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn. Quân Minh đang áp đảo, nghĩa quân thua trận liên tiếp, tướng sĩ chạy tán loạn mỗi người một ngả. Lê Lợi một mình tháo chạy vào rừng, quân Minh đuổi sau lưng gần kề. Giữa đường, vua nhìn thấy xác một người con gái nằm chết trên bãi cỏ, thân đã bị mối xông phủ kín. Không ai trong hoàn cảnh tháo thân như vậy lại dừng lại để lo chuyện người dưng. Nhưng Lê Lợi dừng lại, rút gươm đào lỗ chôn cất, rồi khấn rằng nếu nàng phù hộ cho ta thoát khỏi vòng vây, ngày sau nhất định báo đền.
Vua nấp vào gốc cây đa lớn gần đó. Quân Minh đuổi tới, thả chó săn ra tìm. Con chó giỏi đánh hơi người, chưa lần nào tìm sai, nó sủa vào đúng gốc đa nơi Lê Lợi đang nấp. Quân giặc đang do dự chưa biết xử trí thế nào, thì đột ngột từ trong bụi rậm có một sinh vật đầu người thân hồ ly vụt chạy ra ngoài vòng vây. Chó săn lập tức đổi hướng đuổi theo. Quân Minh cũng kéo đi. Lê Lợi thoát chết.
Vua tin chắc rằng vong hồn cô gái vừa được chôn cất đã hóa thành con cáo dẫn giặc đi lạc để cứu mạng ngài. Sau khi đất nước thái bình, Lê Lợi giữ đúng lời khấn, sai quân lập đền thờ tại vùng Đồng Giao, Tam Điệp, phong cho cô gái danh hiệu Bạch Diện Sơn Tinh Công Chúa. Ngôi đền đó dân địa phương gọi là đền Mẫu Thượng, thuộc thôn Tân Thượng, xã Quang Sơn, thành phố Tam Điệp, vẫn còn tồn tại đến ngày nay.
Nhưng câu chuyện không dừng ở đó. Triều đình nhà Lê về sau còn đưa hình tượng của bà vào tận nội điện. Phạm Đình Hổ, học giả lừng danh cuối thế kỷ mười tám, đã chép lại trong tập Vũ Trung Tùy Bút rằng khi còn nhỏ ông thường được vào sân rồng và nhìn thấy tận mắt pho tượng Hộ Quốc Phu Nhân đặt bên võ ban. Ông mô tả tượng đầu người thân hồ ly, dáng rất đẹp, hình dung một thiếu nữ búi tóc cài trâm. Ông lấy làm lạ, về hỏi các bậc trưởng thượng mới được nghe lại đầu đuôi câu chuyện.
Điều đáng chú ý là trong cách người Việt nhìn nhận câu chuyện này, không ai đặt câu hỏi tại sao một con cáo lại chịu hy sinh. Câu trả lời mặc nhiên được cho rằng vì Lê Lợi đã dừng lại giữa lúc chạy trốn để chôn cất một người xa lạ, nghĩa cử đó xứng đáng được đền đáp. Nhân quả theo nghĩa đơn giản và trực tiếp nhất: làm điều tốt dù trong hoàn cảnh tuyệt vọng, và điều tốt sẽ tìm cách quay lại.
Hộ Quốc Phu Nhân vì thế không chỉ là câu chuyện về một con hồ ly thiện lành, mà còn là câu chuyện về tấm lòng của một người chưa lên làm vua. Những vị thần trong tín ngưỡng dân gian Việt Nam phần lớn được sinh ra từ những khoảnh khắc như vậy, không phải từ chiến thắng hào hùng mà từ một hành động nhỏ bé giữa lúc mọi thứ đang sụp đổ xung quanh.
