Odysseus là một trong những anh hùng nổi tiếng nhất thần thoại Hy Lạp, đồng thời là nhân vật chính của sử thi “Odyssey” do Homer sáng tác. Cần phân biệt rõ: Odysseus là tên nhân vật, còn Odyssey là tên tác phẩm kể về hành trình trở về quê nhà của ông sau cuộc chiến thành Troy. Trong tiếng La Mã, Odysseus còn được gọi là Ulysses. Nếu Achilles nổi tiếng vì sức mạnh và cơn giận, Agamemnon nổi tiếng vì quyền lực, thì Odysseus nổi tiếng vì trí khôn, mưu mẹo và khả năng sống sót trong những tình huống gần như không thể thoát.
Odysseus là vua của Ithaca, một hòn đảo nhỏ nhưng có vị trí quan trọng trong truyền thuyết Hy Lạp. Ông là chồng của Penelope và cha của Telemachus. Khi chiến tranh Troy nổ ra, Odysseus không muốn rời nhà. Theo một số truyền thuyết, ông từng giả điên bằng cách cày ruộng với bò và ngựa rồi gieo muối xuống đất để tránh phải tham chiến. Nhưng mưu này bị Palamedes phát hiện khi ông đặt đứa trẻ Telemachus trước đường cày. Odysseus lập tức dừng lại để tránh làm hại con, và vì thế bị lộ là không hề điên. Chi tiết này cho thấy ngay từ đầu, Odysseus đã là kiểu nhân vật dùng đầu óc trước khi dùng vũ khí.
Trong cuộc chiến thành Troy, Odysseus không phải chiến binh mạnh nhất, nhưng là một trong những người quan trọng nhất. Ông tham gia nhiều nhiệm vụ khó, biết thuyết phục, biết lừa đối thủ và biết tìm lối ra khi sức mạnh không đủ. Kế hoạch nổi tiếng nhất gắn với ông là con ngựa thành Troy. Khi chiến tranh kéo dài suốt mười năm mà quân Hy Lạp không chiếm được thành, họ dùng một con ngựa gỗ khổng lồ làm mồi nhử. Một nhóm chiến binh Hy Lạp trốn bên trong, còn phần lớn quân đội giả vờ rút đi. Người Troy tưởng đó là lễ vật chiến thắng nên kéo ngựa vào thành. Đêm xuống, quân Hy Lạp từ trong ngựa chui ra, mở cổng và Troy sụp đổ. Odysseus vì vậy gắn liền với kiểu chiến thắng bằng trí tuệ hơn là sức mạnh trực diện.
Nhưng phần nổi tiếng nhất của Odysseus không nằm ở Troy, mà nằm trên đường về nhà. “Odyssey” kể rằng sau chiến tranh, ông phải lang thang suốt mười năm mới trở lại Ithaca. Hành trình này đầy những quái vật, cám dỗ và tai họa. Ông gặp Cyclops Polyphemus, gã khổng lồ một mắt ăn thịt người. Ông cùng thủy thủ đoàn đến đảo của phù thủy Circe, nơi nhiều người bị biến thành lợn. Ông đi ngang qua Sirens, những sinh vật có tiếng hát mê hoặc khiến thủy thủ lao vào cái chết. Ông phải đối mặt với Scylla và Charybdis, một bên là quái vật nhiều đầu, một bên là xoáy nước khổng lồ. Ông cũng bị nữ thần Calypso giữ lại trên đảo nhiều năm, dù trong lòng vẫn muốn trở về nhà.
Điểm thú vị của Odysseus là ông không phải anh hùng hoàn hảo. Ông thông minh, nhưng cũng kiêu ngạo. Sau khi lừa được Cyclops Polyphemus bằng cái tên “Không Ai”, Odysseus lẽ ra có thể lặng lẽ bỏ đi. Nhưng ông lại không kìm được lòng tự mãn, hét tên thật của mình cho Polyphemus biết. Vì Polyphemus là con của Poseidon, hành động này khiến thần biển nổi giận và hành trình về nhà của Odysseus trở nên khủng khiếp hơn. Đây là điểm làm nhân vật này rất người: chính trí khôn giúp ông sống sót, nhưng cái tôi của ông cũng nhiều lần khiến ông gặp họa.
Ở Ithaca, trong lúc Odysseus vắng nhà, hàng loạt kẻ cầu hôn kéo đến cung điện, ăn uống tài sản của ông và ép Penelope chọn chồng mới. Penelope trì hoãn bằng cách nói sẽ tái giá sau khi dệt xong tấm vải liệm cho cha chồng, nhưng ban ngày nàng dệt, ban đêm lại tháo ra. Khi Odysseus cuối cùng trở về, ông không xuất hiện ngay trong tư thế vua chiến thắng. Ông cải trang thành kẻ ăn mày, quan sát tình hình, thử lòng người hầu và chờ đúng thời điểm. Sau đó, ông tham gia thử thách giương cung, bắn xuyên qua các lỗ rìu và cùng con trai Telemachus tiêu diệt đám cầu hôn.
Odysseus hấp dẫn vì ông là kiểu anh hùng khác với mô hình “mạnh nhất nên thắng”. Ông thắng vì biết nói dối, biết chịu đựng, biết chờ đợi và biết thích nghi. Nhưng ông cũng không sạch sẽ tuyệt đối. Ông lừa người khác, trả thù tàn khốc và nhiều lần gây tai họa do tự cao. Chính sự pha trộn đó làm Odysseus sống lâu trong văn học: ông không chỉ là người hùng của chiến tranh, mà là người hùng của hành trình, của sinh tồn và của khát vọng trở về nhà sau khi đã đi qua quá nhiều bóng tối.
