Không có vị thần nào trong tín ngưỡng dân gian Trung Hoa đi một hành trình kỳ lạ như Quan Thánh Đế Quân. Ông không phải thần tiên từ thuở khai thiên, không phải sinh vật huyền thoại, không phải nhân vật được tưởng tượng ra. Ông là một con người thật, sống trong thời Tam Quốc, chết trên chiến trường, và được hậu thế thần thánh hóa đến mức trở thành đối tượng thờ phụng của ba tôn giáo lớn cùng một lúc.
Quan Vũ, tự Vân Trường, sinh ở Giải Châu tỉnh Sơn Tây. Tướng mạo của ông nổi bật đến mức trở thành biểu tượng: mặt đỏ như táo chín, bộ râu dài đẹp được Tào Tháo tặng biệt danh “Mỹ Nhiêm Công”, tay cầm thanh Thanh Long Yển Nguyệt Đao nặng tám mươi hai cân. Ông theo Lưu Bị từ những ngày còn cơ hàn, kết nghĩa vườn đào cùng Trương Phi, trải qua hàng chục năm chinh chiến mà chưa bao giờ phản bội lời thề.
Điều khiến Quan Vũ khác những danh tướng khác không phải là sức mạnh hay chiến công, mà là cái cách ông giữ chữ nghĩa trong những thời điểm không ai có thể trách ông nếu ông không giữ. Khi bị bao vây, buộc phải tạm hàng Tào Tháo để bảo vệ hai chị dâu, ông đặt ra ba điều kiện rõ ràng và giữ đúng từng điều. Tào Tháo ban thưởng hậu hĩnh, phong chức cao, nhưng khi nghe tin Lưu Bị còn sống, Quan Vũ lập tức trả lại tất cả và một mình vượt năm ải chém sáu tướng để tìm về. Không phải vì ông ngu mà không biết ở lại với Tào Tháo sẽ được hưởng vinh hoa, mà vì ông biết và vẫn chọn rời đi.
Cuối đời, ông thất trận ở Kinh Châu, bị Đông Ngô bắt và xử tử năm 220. Đầu của ông được Tôn Quyền gửi cho Tào Tháo, có lẽ với ý định đẩy căm hận của Lưu Bị về phía Ngụy. Tào Tháo, người từng ra sức chiêu dụ Quan Vũ nhưng không giữ được, đã an táng ông trọng thể.
Câu chuyện thần thánh hóa bắt đầu ngay sau cái chết. Theo truyền thuyết, hồn Quan Vũ hiện về ở Ngọc Tuyền Sơn, gặp đại sư Phổ Tịnh. Đại sư giảng Phật pháp, Quan Vũ nghe mà hổ thẹn vì lúc sống còn nhiều nghiệp sát, bèn xin quy y tam bảo và thề làm hộ pháp cho Phật giáo. Từ đó ông trở thành Già Lam Bồ Tát, một trong hai đại hộ pháp của Phật giáo, đứng bên phải các điện thờ khắp chùa chiền Trung Hoa.
Đạo giáo thì phong ông là một trong Hộ Pháp Tứ Soái, sau đó tôn xưng ông thành Quan Thánh Đế Quân, thần chuyên trị bệnh trừ tai, trừ ma diệt ác, tuần sát âm phủ. Nho giáo cũng không đứng ngoài, gọi ông là Văn Hành Đế Quân, đặt ngang hàng với Khổng Tử về mặt đạo đức.
Giới thương nhân thờ ông vì lúc sinh thời ông giỏi kế toán sổ sách, được cho là người phát minh ra phương pháp ghi chép thu chi mà ngày nay gọi là nhật ký tài chính. Giới cảnh sát và quân sự thờ ông vì tinh thần thượng võ và tính công tư phân minh. Thậm chí giới giang hồ cũng tôn ông làm hộ mệnh vì trọng chữ nghĩa huynh đệ hơn bất cứ thứ gì. Người bán đậu phụ thờ ông vì thuở hàn vi ông từng đi bán đậu hủ kiếm sống.
Không một nhân vật nào trong lịch sử Trung Hoa được thờ phụng rộng rãi như vậy, bởi vì không ai khác gói gọn được trong một cuộc đời thật đủ cả trung, nghĩa, dũng, tín theo nghĩa mà người thường dễ hiểu và dễ tin.
