Vào thời vua Nghiêu, lũ lụt bao phủ khắp lưu vực Hoàng Hà. Nước dâng cao đến mức con người phải trèo lên cây mà sống, rắn độc và thú dữ kéo về chiếm đất thấp. Triều đình tiến cử Cổn đứng ra trị thủy. Ông chọn cách đắp đê, xây đập, lấy sức người chặn sức nước. Chín năm sau, đê vỡ, nước tràn, tất cả đổ xuống như trước. Cổn bị xử tử vì tội thất bại.
Nhưng theo truyền thuyết, thân xác Cổn không thối rữa suốt ba năm. Thiên Đế lo sợ, sai thuộc hạ xuống rạch bụng ông, và từ trong đó một con rồng bay ra. Con rồng ấy chính là Đại Vũ, người con trai kế thừa di nguyện của cha.
Đại Vũ nhận trọng trách từ vua Thuấn khi còn trẻ. Khác hoàn toàn với cha, ông không đắp đập mà đào kênh, không chặn nước mà dẫn nước, thuận theo thế tự nhiên để đưa lũ ra biển. Ý tưởng này nghe đơn giản nhưng đòi hỏi một công trình khổng lồ: xẻ núi, nạo sông, khơi thông từng đoạn chặn của hệ thống thủy đạo trải rộng khắp Trung Hoa.
Ngọn núi Long Môn trên sông Hoàng Hà là thử thách đầu tiên. Núi nằm chắn ngang dòng chảy, khiến nước không thoát được về phía đông. Đại Vũ dẫn hàng nghìn người đào xuyên qua lòng núi, tạo ra một hành lang cho Hoàng Hà đi qua. Nơi đó về sau được gọi là Vũ Môn Khẩu, và chính tại đây sinh ra truyền thuyết cá chép vượt Long Môn hóa rồng mà người Trung Hoa kể mãi đến tận ngày nay.
Công việc kéo dài mười ba năm. Trong suốt khoảng thời gian đó, có một chi tiết được ghi vào sử sách như dấu ấn của một con người tận tụy đến mức bất thường: Đại Vũ ba lần đi ngang qua nhà mà không vào. Lần đầu, vợ ông vừa sinh con, tiếng trẻ khóc vọng ra đến tai ông ngoài đường, nhưng ông vẫn tiếp tục đi. Người Trung Hoa coi đó không phải là sự lạnh lùng mà là đức hy sinh tột bậc.
Truyền thuyết thêm vào những yếu tố thần kỳ để tôn vinh công tích của ông. Dao Cơ, con gái thứ hai mươi ba của Tây Vương Mẫu, vì cảm phục tấm lòng của Đại Vũ mà trao cho ông hai cuốn cổ thư bí truyền và phái bảy vị thiên tướng xuống trợ chiến. Đại Vũ cũng đánh bại thủy thần Cộng Công và giết quái vật Tương Liễu mình rắn chín đầu, những thế lực thần linh đứng đằng sau cơn lũ không dứt. Sau đó ông mới ném đá Tức Nhưỡng xuống vùng lầy lội, đất đai và núi non mọc lên từ đó.
Khi nước rút, Đại Vũ phân chia lãnh thổ thành Cửu Châu, đặt nền tảng địa lý cho quốc gia Trung Hoa. Vua Thuấn già đi truyền ngôi cho ông thay vì truyền cho con, một hành động chưa từng có. Đại Vũ lập ra nhà Hạ, triều đại được coi là đầu tiên trong lịch sử Trung Quốc. Đạo giáo về sau phong ông là Thủy Quan Đại Đế.
Điều khiến câu chuyện này trường tồn không chỉ là kỳ công trị thủy mà còn là bài học nằm trong cách ông làm: không chống lại tự nhiên mà học cách đi cùng nó. Một triết lý mà người Trung Hoa đã đúc kết từ cơn lũ ngàn năm trước, và mang theo suốt hành trình văn minh của họ.
