“Bách khoa toàn thư quỷ học” của Rosemary Ellen Guiley, tên tiếng Anh là “The Encyclopedia of Demons and Demonology”, là một trong những cuốn sách tham khảo nổi tiếng dành cho người muốn tìm hiểu về quỷ, ác linh, trừ tà và các niềm tin liên quan đến thế lực bóng tối trong nhiều nền văn hóa. Đây không phải một cuốn tiểu thuyết kinh dị, cũng không phải sách kể chuyện ma theo kiểu giải trí thuần túy. Nó giống một kho hồ sơ hơn: mỗi mục là một cái tên, một hiện tượng, một truyền thuyết hoặc một khái niệm trong lịch sử quỷ học.
Rosemary Ellen Guiley là một tác giả Mỹ chuyên viết về huyền bí, tâm linh, ma ám, phù thủy, thiên thần, ma cà rồng và các hiện tượng siêu nhiên. Điểm mạnh của bà là khả năng gom rất nhiều tư liệu rời rạc thành dạng dễ tra cứu. Với “The Encyclopedia of Demons and Demonology”, Guiley không chỉ viết về những cái tên quen thuộc như Lucifer, Lilith, Asmodeus hay Beelzebub, mà còn đưa vào nhiều thực thể ít phổ biến hơn trong dân gian, tôn giáo, truyền thuyết và các ghi chép trừ tà.
Điểm đáng chú ý của cuốn sách là nó không nhìn quỷ học như một hệ thống duy nhất. Trong văn hóa đại chúng, nhiều người thường nghĩ “quỷ” chỉ là những sinh vật có sừng, sống dưới địa ngục và chống lại Chúa. Nhưng nếu đọc rộng hơn, ta sẽ thấy mỗi nền văn hóa lại có cách hiểu khác nhau. Có nơi xem quỷ là thiên thần sa ngã. Có nơi xem chúng là linh hồn xấu, tà thần, ác linh, thực thể gây bệnh, kẻ cám dỗ, hoặc sinh vật đứng giữa người và thần. Chính vì vậy, một cuốn bách khoa về quỷ học không chỉ nói về quái vật, mà còn nói về cách con người tưởng tượng ra cái ác.
Cuốn sách của Guiley có hơn 400 mục từ, bao phủ nhiều chủ đề như tên quỷ, nghi lễ trừ tà, ám ảnh, ma nhập, phù thủy, địa ngục, các văn bản quỷ học cổ, hiện tượng huyền bí và vai trò của quỷ trong tôn giáo. Cách viết theo mục từ giúp người đọc không cần đọc từ đầu đến cuối như một cuốn sách thông thường. Có thể mở bất kỳ trang nào, gặp một cái tên lạ, rồi từ đó lần sang các chủ đề khác. Đây là kiểu sách rất hợp với người làm nội dung về thần thoại, quái vật, kinh dị hoặc hồ sơ nhân vật, vì nó cho nhiều đầu mối để khai thác.
Tuy nhiên, cần đọc cuốn này với thái độ đúng. “The Encyclopedia of Demons and Demonology” không nên được hiểu như bằng chứng rằng các con quỷ trong sách chắc chắn có thật. Giá trị lớn hơn của nó nằm ở việc ghi lại niềm tin, truyền thuyết và cách giải thích của con người qua nhiều thời kỳ. Khi một xã hội tin rằng bệnh tật, ác mộng, bóng đè, dục vọng hoặc tai họa đến từ quỷ dữ, điều đó phản ánh rất nhiều về nỗi sợ của xã hội ấy. Quỷ học vì vậy không chỉ là chuyện siêu nhiên, mà còn liên quan đến tôn giáo, tâm lý, lịch sử và văn hóa dân gian.
Một điểm khiến cuốn sách này hữu ích là nó cho thấy nhiều sinh vật “quỷ” thật ra có nguồn gốc rất pha trộn. Một cái tên có thể xuất hiện trong văn bản Do Thái, được diễn giải lại bởi Kitô giáo, rồi tiếp tục biến đổi trong văn học trung cổ hoặc sách huyền thuật. Có thực thể từng là thần linh của nền văn hóa này, nhưng khi bước sang hệ tín ngưỡng khác lại bị xem là ác quỷ. Điều đó cho thấy ranh giới giữa thần, quỷ, linh hồn và quái vật không phải lúc nào cũng rõ ràng.
Với người viết về quái vật, điểm hấp dẫn nhất của cuốn sách là nó giúp tìm ra các nhân vật ít bị khai thác. Những cái tên như Incubus, Succubus, Cambion, Enepsigos hay các loại quỷ bóng đè thường có nhiều lớp nghĩa hơn vẻ ngoài ban đầu. Chúng không chỉ đáng sợ vì hình dạng, mà vì gắn với những nỗi sợ rất cụ thể: giấc ngủ, thân xác, tội lỗi, sự cám dỗ, bệnh tật, cái chết hoặc sự mất kiểm soát. Đây chính là chất liệu tốt để viết những bài vừa có yếu tố kinh dị, vừa có chiều sâu văn hóa.
Tóm lại, “Bách khoa toàn thư quỷ học” của Rosemary Ellen Guiley là một cuốn sách nền tảng cho người muốn bước vào thế giới quỷ học phương Tây theo cách có hệ thống hơn. Nó không biến người đọc thành chuyên gia chỉ sau vài trang, nhưng giúp mở ra một bản đồ rộng lớn về các thực thể bóng tối trong lịch sử tưởng tượng của loài người. Và đôi khi, điều đáng sợ nhất không phải là có bao nhiêu con quỷ trong sách, mà là việc con người ở rất nhiều thời đại khác nhau đều cần tạo ra quỷ để gọi tên những điều mình không hiểu, không kiểm soát được, hoặc không muốn thừa nhận trong chính mình.
