Trong hệ thống các vị Chúa Bà thuộc tín ngưỡng Tứ Phủ, Chúa Đệ Nhất Tây Thiên giữ vị trí cao nhất trong hàng Chúa Mường, được tôn với thần hiệu dài nhất và trọng vọng nhất: Tam Đảo Sơn Trụ Quốc Mẫu Đại Vương Đệ Nhất Thượng Đẳng Phúc Thần. Bà không chỉ là vị chúa cai quản rừng núi mà còn là Quốc Mẫu, người mẹ của cả giang sơn, gắn chặt với núi Tam Đảo từ thuở khai thiên lập địa của người Việt.
Theo ngọc phả được chép bằng chữ Hán vào năm Khải Định thứ hai, tức năm 1917, câu chuyện bắt đầu bằng một đôi vợ chồng họ Lăng và họ Đào ở vùng Đông Lộ, đã gần tứ tuần mà chưa có con. Trong một đêm, cả hai cùng nằm mơ thấy mình du ngoạn núi Tam Đảo, vào chùa Tây Thiên cầu nguyện. Đến canh ba, bà Đào thấy mây ngũ sắc tỏa ra trong chùa rồi hiện ra bảy tám người mặc gấm vóc rực rỡ. Không lâu sau bà mang thai và sinh ra một người con gái có tướng mạo khác thường, đặt tên là Linh Thị Tiêu.
Lớn lên, Linh Thị Tiêu không chỉ xinh đẹp mà còn có tài văn võ song toàn. Khi quân Thục ồ ạt kéo sang xâm chiếm bờ cõi thời Hùng Duệ Vương, khắp nơi loạn lạc, bà tự mình chiêu mộ được ba nghìn tướng sĩ rồi kéo về Phong Châu yết kiến Hùng Vương. Vua thấy một người phụ nữ dẫn cả đội quân đến xin ra trận, biết đây là người tài, liền giao cho bà chỉ huy mười vạn tinh binh và ba nghìn kỵ binh. Quân giặc đại bại, bà cùng các tướng sĩ khải hoàn trở về kinh thành trong tiếng hò reo của dân chúng. Hùng Vương phong bà là Tam Đảo Sơn Trụ Quốc Mẫu Đại Vương.
Một dị bản khác lại kể thêm một chiều khác trong cuộc đời bà, mang màu sắc của mối tình tiên người không thể trọn vẹn. Hùng Chiêu Vương trong một lần đến núi Tam Đảo đã gặp Linh Thị Tiêu và ngay lập tức đem lòng yêu mến người con gái vừa kiều diễm vừa tài ba. Hai người có tình cảm sâu đậm, vua muốn được bên bà trọn đời. Nhưng ý trời không thuận lòng người. Đến một ngày, phía cung của bà bỗng có mây ngũ sắc lượn quanh, sứ giả từ thiên đình xuống rước bà về trời. Bà biết sứ mệnh trần gian đã tròn, bước vào áng mây mà thăng thiên, để lại người ở lại với mối tình chưa kịp trọn.
Dù theo dị bản nào, kết thúc đều như nhau: bà về trời vào ngày mười lăm tháng hai âm lịch, Hùng Vương phong thêm danh hiệu Đệ Nhất Thượng Đẳng Phúc Thần, và người dân lập đền thờ ngay tại núi Tam Đảo, nơi bà gắn bó suốt cuộc đời.
Đền thờ chính của bà là Đền Thượng hay còn gọi là đền Quốc Mẫu Tây Thiên, tọa lạc trên núi Thạch Bàn thuộc dãy Tam Đảo, xã Đại Đình, Vĩnh Phúc. Đền được xếp hạng di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia năm 1991. Con đường lên đền đi qua suối Giải Oan, nơi tương truyền nước có thể tẩy rửa oan khiên cho người đến lễ. Xung quanh là rừng già nguyên sinh, chim kêu suốt bốn mùa, không khí khác hẳn với sự huyên náo của đồng bằng.
Khi ngự đồng, Chúa Đệ Nhất Tây Thiên mặc gấm đỏ, đội khăn choàng thêu phượng, múa quạt khai quang rồi chứng tòa bói và ban lộc. Ngày khánh tiệc của bà là mùng mười tháng năm âm lịch, tương truyền là ngày bà giáng hạ phàm trần, và đây cũng là dịp lễ hội lớn nhất tại khu di tích Tây Thiên mỗi năm, kéo theo hàng vạn người từ khắp nơi lên núi hành hương.
