Không có vị thần nào trong tín ngưỡng dân gian Trung Hoa lại được người trẻ tìm đến nhiều như Nguyệt Lão. Ông không nắm sinh tử, không phán xét tội phước, không cai quản tài lộc. Ông chỉ làm một việc duy nhất, nhưng đó lại là việc mà cả nhân gian không ai không quan tâm: định đoạt chuyện đôi lứa.
Tên đầy đủ của ông là Nguyệt Hạ Lão Nhân, nghĩa là ông lão ngồi dưới trăng. Hình tượng quen thuộc nhất là một cụ già tóc bạc mặt hồng, một tay chống gậy có treo cuốn sổ hôn nhân, tay kia nắm bó sợi tơ màu đỏ, đi lại giữa vùng khói sương mờ ảo. Cuốn sổ ghi tên tất cả những người sẽ thành vợ chồng trên thế gian, còn sợi tơ hồng dùng để buộc chân đôi nam nữ đã có duyên. Một khi sợi chỉ đã buộc vào, không khoảng cách nào có thể ngăn cản, không hoàn cảnh nào có thể gỡ ra.
Câu chuyện làm nên tên tuổi của Nguyệt Lão được ghi trong tác phẩm Tục U Quái Lục của Lý Phục Ngôn thời Đường. Thư sinh Vi Cố trên đường đến Tống Thành ghé vào nhà trọ nghỉ ngơi. Đêm khuya ra ngoài dạo bộ, anh gặp một ông lão ngồi dưới ánh trăng, lưng tựa túi vải, mắt đọc sách. Vi Cố tò mò hỏi ông đang đọc gì. Ông lão trả lời đó là sổ hôn nhân của tất cả nam nữ trên thế gian, còn trong túi là sợi tơ hồng buộc những người có duyên lại với nhau.
Vi Cố liền hỏi vợ mình là ai. Ông lão chỉ về phía một bà lão chột mắt đang bán rau ngoài chợ đêm, nói người con gái ba tuổi đang ngủ trong lòng bà ấy chính là vợ tương lai của anh. Vi Cố nghe xong nổi giận, vì gia thế của anh tốt, sao lại phải lấy con gái một bà bán rau nghèo khó. Anh bèn sai người đến đâm đứa bé, nhưng lưỡi dao chỉ trúng trán, không giết được. Kẻ hành hung bỏ trốn.
Mười bốn năm sau, Vi Cố lấy vợ là con gái nhận nuôi của một vị quan lớn, xinh đẹp và hiền thục. Đêm tân hôn nhìn thấy vết sẹo trên trán vợ, Vi Cố hỏi, mới biết nàng chính là đứa bé năm xưa. Sau khi bị đâm, mẹ nàng qua đời, nàng được vị quan thương tình nhận về nuôi. Vi Cố xấu hổ vì điều mình đã làm, càng dùng tâm trân trọng vợ hơn. Hai người sống hạnh phúc đến đầu bạc răng long.
Câu chuyện đó chứa một thông điệp không dễ nghe: duyên số không hỏi ý kiến. Vi Cố đã cố tình phá hoại điều Nguyệt Lão an bài, dùng bạo lực để chống lại số phận, nhưng cuối cùng vẫn đi đến đúng nơi định sẵn. Sợi tơ hồng không đứt, chỉ bị kéo rối thêm một thời gian. Và vết sẹo trên trán người vợ trở thành bằng chứng vĩnh viễn rằng không ai có thể chạy thoát khỏi duyên phận của mình.
Người dân Tống Thành sau đó đổi tên quán trọ nơi Vi Cố gặp ông lão thành Đính Hôn Điếm để tưởng nhớ. Từ đó miếu thờ Nguyệt Lão mọc lên khắp nơi, người độc thân đến cầu duyên, người đã có đôi đến tạ ơn. Đến tận ngày nay, hình tượng ông lão ôm cuốn sổ và bó tơ hồng vẫn là thứ người ta tìm đến mỗi khi chuyện tình cảm trắc trở. Không phải vì họ tin số phận hoàn toàn định sẵn, mà vì tin rằng đâu đó ngoài kia có một mối duyên đang chờ, chỉ cần chưa đến lúc.
