Trong hệ thống tín ngưỡng Tứ Phủ của người Việt, các vị Chúa Bà cai quản từng vùng rừng núi, mỗi người mang một căn cốt và phép năng riêng. Nhưng nếu nói đến bói toán tiên tri, không ai vượt qua được Chúa Đệ Nhị Nguyệt Hồ, vị chúa thứ hai trong Tam Vị Chúa Mường, người được dân gian tôn là Chúa Bói linh thiêng bậc nhất Việt Nam.
Bà sinh ra tại vùng Bo, Yên Thế, Bắc Giang, là người em út trong một nhà ba chị em gái. Gia cảnh cơ hàn, mồ côi cha mẹ từ sớm, bà lớn lên trong nghèo khó nhưng giữ được nết thảo hiền và lòng nhân hậu hiếm có. Hai người chị của bà đều có số phận gắn với binh đao. Chị cả là bà Lê Hoa, một nữ tướng thời tiền Lê, hy sinh khi đánh trận ở Hữu Lũng, Lạng Sơn, xác trôi về Đền Ba Cầu. Chị thứ hai là bà Như Hoa, mất bên gốc cây làng Muổng, dân làng thấy xác bà dựa vào gốc cây rồi mối xông thành mộ, sau được lập miếu thờ. Hai người chị ra đi khi bà Nguyệt Hồ mới mười bốn tuổi.
Ở tuổi mười bốn đó, bà gặp được Quỷ Cốc Tử Tiên Sinh. Quỷ Cốc Tử là danh hiệu của một vị đạo sĩ lừng danh trong truyền thuyết Đông Á, thầy của Tôn Tẫn và Bàng Quyên, người nắm giữ các phép thuật chiêm tinh và bói toán thượng thừa. Thấy cô gái trẻ có tướng mạo phi thường và tâm tính thuần hậu, ông nhận bà làm con nuôi, truyền thụ toàn bộ đạo pháp của mình và đặt tên hiệu cho bà là Nguyệt Hồ. Từ đó bà dành trọn cuộc đời làm phúc cứu dân, chỉ dùng những gì học được để giúp người chứ không mưu cầu danh lợi.
Danh tiếng của bà lan khắp vùng rồi đến tận kinh đô. Vua triệu bà về, và mỗi lần xuất binh đánh giặc, đều cho người đến hỏi bà về lành dữ, về thời cơ và mưu lược. Một người con gái vùng sơn cước bỗng trở thành quân sư tinh thần của triều đình, không phải bằng binh đao mà bằng trí tuệ và pháp thuật.
Cái chết của bà mang màu sắc oan khuất. Theo một dị bản được lưu truyền, chính Quỷ Cốc Tử Tiên Sinh sau này vì ghen ghét danh tiếng của người con nuôi đã vượt xa mình, hoặc vì những nguyên do khác không được ghi chép rõ ràng, đã dùng phép yểm và chôn sống bà để giữ làm thần canh giữ của cải. Bà mất trong oan nghiệt, không biết chính xác ngày nào, đó là lý do tiệc của Chúa Nguyệt Hồ lấy ngày mười lăm và mười sáu tháng hai âm lịch, tức ngày giỗ của hai người chị, để tưởng nhớ cả ba chị em một lượt.
Sau khi mất, bà vẫn hiển linh giúp người. Giếng mỏ Găng gần nơi bà an nghỉ tự nhiên cạn nước, gà trong làng ngừng gáy buổi sáng, dân làng được báo mộng và lập miếu thờ. Về sau đền Nguyệt Hồ tại xã Hương Vĩ, Yên Thế được xây dựng và trở thành đền thờ Chúa Bói duy nhất tại Việt Nam, nơi người tứ xứ từ Hải Phòng, Hà Nội, Lạng Sơn, Quảng Ninh tụ về mỗi dịp lễ hội để hầu đồng và dâng văn.
Khi ngự đồng, Chúa Nguyệt Hồ mặc áo xanh và múa mồi, hình tượng nhẹ nhàng và thanh tú khác hẳn những giá đồng oai nghiêm của hàng Quan hay hào sảng của hàng Cô. Tay bà thường cầm gương, lược và hoa sen, những vật phẩm vừa gợi lên vẻ đẹp người phụ nữ vừa tượng trưng cho khả năng soi chiếu quá khứ hiện tại và tương lai mà bà nổi tiếng từ khi còn sống.
