Trong Tứ Đại Hung Thú thượng cổ của thần thoại Trung Hoa, mỗi con đại diện cho một loại ác tính của con người. Thao Thiết là lòng tham, Hỗn Độn là sự gian trá, Đào Ngột là sự ngoan cố hung tàn. Còn Cùng Kỳ mang một bản chất đặc biệt đáng sợ hơn: đây là sinh vật chủ động thưởng kẻ ác và trừng phạt người lương thiện, một sự đảo lộn hoàn toàn trật tự đạo đức của thế gian.Nội dung bài viết
Nguồn gốc
Trong Tứ Đại Hung Thú, cả bốn đều được cho là hóa thân từ con cái của các bậc thần linh hoặc đế vương thời thượng cổ, vì bản tính xấu xa không thể cải hóa mà bị đày ải và hóa thành hung thú sau khi chết.
Cùng Kỳ trong Tả Truyện được ghi lại như sau: “Thiếu Hạo thị có con trai bất tài, hủy tín ác trung, sùng bái ác ngôn, thiên hạ gọi là Cùng Kỳ.” Thiếu Hạo là Thiên Đế phương Tây, một trong Ngũ Phương Thiên Đế của thần thoại Trung Hoa, mẹ là Hoàng Nga, cha là Bạch Đế Tử tức Thái Bạch Chi Tinh. Người con này khi còn sống thì phản bội lòng trung tín, ca ngợi điều ác, hủy hoại kỷ cương, bị vua Thuấn đày đi xa. Bốn đời sau con cháu hắn hóa thành yêu ma quỷ quái, và bản thân hắn trở thành hung thú Cùng Kỳ.
Hình dạng
Cùng Kỳ được mô tả qua nhiều nguồn tài liệu khác nhau với hai hình dạng chính. Trong Sơn Hải Kinh, Cùng Kỳ có dạng như con hổ, có cánh, ăn thịt người và gặm đầu trước, tóc tai cũng bị ăn luôn. Trong Thần Dị Kinh, hình dạng được mô tả chi tiết hơn: “Tây Bắc có giống thú như hổ, có cánh, bay được, giết người ăn thịt, biết ngôn ngữ loài người.” Một số ghi chép khác lại mô tả Cùng Kỳ to như trâu, ngoại hình giống hổ, toàn thân phủ gai như lông nhím, có cánh và tiếng sủa như chó.
Sự không đồng nhất về hình dạng trong các nguồn tài liệu là đặc điểm chung của nhiều sinh vật trong Sơn Hải Kinh, vì bộ sách được bổ sung và chỉnh lý qua nhiều thời đại khác nhau. Điểm chung nhất quán qua tất cả các mô tả là Cùng Kỳ có cánh và ăn thịt người.
Bản tính đặc biệt: Thưởng ác phạt thiện
Đây là điều khiến Cùng Kỳ trở nên đặc biệt đáng sợ hơn so với ba hung thú còn lại trong Tứ Đại. Thao Thiết, Hỗn Độn, Đào Ngột chỉ đơn thuần là hung ác và phá hoại. Cùng Kỳ thì nguy hiểm hơn vì nó có nhận thức và lựa chọn có chủ đích.
Cùng Kỳ thường bay đến những nơi đang có tranh chấp hay xung đột. Nếu bên nào có lý, trung thực thì nó cắn đứt mũi người đó. Ngược lại nếu gặp kẻ làm việc ác, nó bắt dã thú đem tặng cho kẻ đó và còn cổ vũ hắn làm thêm nhiều việc xấu hơn nữa. Nói cách khác, Cùng Kỳ là sinh vật chủ động nuôi dưỡng cái ác và triệt tiêu cái thiện, một thứ đối nghịch hoàn toàn với thiên lý.
Chính vì vậy người xưa dùng cụm từ “Cùng Kỳ” để ám chỉ những kẻ xa lánh quân tử, thân cận tiểu nhân, có ý đồ bất chính hoặc bội bạc phản trắc.
Mặt bất ngờ: Thần thú trừ tà
Dù là hung thú đại ác, Cùng Kỳ lại có một vai trò không ai ngờ tới trong tín ngưỡng dân gian. Trong các nghi thức khu quỷ gọi là Đại Na của người Hoa cổ đại, có mười hai loại ác quỷ mãnh thú được gọi là Thập Nhị Thần Thú, được triệu dụng để xua đuổi và tiêu diệt tà khí. Cùng Kỳ là một trong mười hai thần thú đó.
Điều này phản ánh quan niệm phổ biến trong tín ngưỡng cổ đại: những gì đủ hung ác và mạnh mẽ thường được triệu dụng để chống lại điều còn hung ác hơn. Cùng Kỳ trong vai trò thần thú bảo hộ không mâu thuẫn với bản chất ác của nó mà thực ra là hệ quả trực tiếp từ đó.
Ý nghĩa văn hóa
Trong số Tứ Đại Hung Thú, Cùng Kỳ có lẽ là hình tượng mang tính phê phán xã hội sâu sắc nhất. Nếu Thao Thiết đơn thuần tượng trưng cho lòng tham thì Cùng Kỳ tượng trưng cho cả một hệ thống đạo đức bị lật ngược, nơi kẻ ác được tưởng thưởng và người tốt bị trừng phạt. Đây không chỉ là nỗi sợ về một con quái vật mà còn là nỗi sợ về một trật tự xã hội oan trái mà người xưa đã từng chứng kiến và đặt tên cho nó.
