Người Anh Trong Gia Đình Ánh Sáng
Helios là Titan, con trai của Hyperion và Theia, anh trai của Selene và Eos. Trong khi em gái Selene cai quản đêm và em gái Eos mở ra bình minh, Helios cai quản phần còn lại của ngày, khoảng thời gian dài nhất và sáng nhất trong chu kỳ hai mươi bốn tiếng.
Mỗi sáng, Eos mở cánh cổng trời ở phía đông. Helios leo lên cỗ xe vàng do bốn con ngựa lửa kéo, tên chúng là Pyrois, Aethon, Phlegon và Eos theo một số văn bản, những con ngựa thở ra lửa và phun khói từ lỗ mũi, vó chân không chạm mặt đất mà đạp trên không khí. Ông lái cỗ xe đó vạch một đường cung từ đông sang tây qua bầu trời, rồi ban đêm trở về phía đông trên dòng sông Oceanus bao quanh thế giới bằng một chiếc thuyền vàng, sẵn sàng cho hành trình ngày hôm sau.
Đây không phải công việc theo nghĩa nhân loại mà là bản chất tồn tại của ông. Helios không thể không lái xe vì nếu ông dừng lại, mặt trời dừng lại. Sự trung thành và đều đặn tuyệt đối của ông với lịch trình là thứ giữ cho vũ trụ vận hành. Không có ngày nào ông nghỉ, không có buổi sáng nào trễ hơn buổi sáng trước.
Điều này cũng đồng nghĩa với một đặc điểm mà thần thoại Hy Lạp khai thác triệt để: Helios nhìn thấy mọi thứ. Từ đường cung cao nhất trên bầu trời, không có góc nào trên mặt đất thoát khỏi tầm mắt của ông vào ban ngày. Ông là nhân chứng vĩnh cửu và bất đắc dĩ của mọi chuyện xảy ra dưới ánh mặt trời.
Phaethon và Thảm Họa Của Sự Kiêu Ngạo
Câu chuyện nổi tiếng nhất gắn với Helios không phải về ông mà về đứa con trai của ông: Phaethon.
Phaethon lớn lên cùng mẹ là người phàm và bị bạn bè chế giễu vì tự nhận là con trai của Helios. Để chứng minh, ông tìm đến cung điện cha ở phía đông và yêu cầu Helios thực hiện một lời hứa. Helios, sung sướng vì lần đầu gặp lại con trai, đã thề bằng Styx rằng sẽ làm bất cứ điều gì Phaethon yêu cầu.
Phaethon yêu cầu được lái cỗ xe mặt trời một ngày.
Helios cố hết sức thuyết phục con trai đổi ý. Ông giải thích rằng ngay cả Zeus cũng không lái được cỗ xe đó, rằng những con ngựa lửa chỉ tuân lệnh ông, rằng đường đi vừa dốc đứng vừa quanh co theo những góc độ mà chỉ kinh nghiệm mới giúp người ta không bị hất ra ngoài. Phaethon không nghe. Lời thề đã thốt ra và không thể rút lại.
Phaethon leo lên cỗ xe và những con ngựa lập tức biết tay lái là người lạ. Chúng mất kiểm soát, lúc lao lên quá cao khiến mặt đất đóng băng, lúc lao xuống quá thấp khiến những thành phố bốc cháy và sa mạc Sahara trong thần thoại Hy Lạp được giải thích là vết thương cháy sém còn lại từ ngày đó. Zeus không còn lựa chọn nào khác, ông phóng tia sét đánh Phaethon xuống sông Eridanus để chấm dứt thảm họa.
Helios sau đó phải ngồi im không lái xe vì đau buồn. Thế giới chìm trong bóng tối cho đến khi Zeus thuyết phục ông quay lại. Đây là lần duy nhất trong thần thoại Hy Lạp mặt trời không mọc vì lý do cảm xúc của vị thần cai quản nó.
Nhân Chứng Của Những Bí Mật Không Muốn Biết
Vai trò nhân chứng của Helios xuất hiện nhiều lần trong thần thoại và thường kéo theo hậu quả không mong muốn cho cả ông lẫn người được ông chứng kiến.
Khi Hades bắt cóc Persephone, Demeter tìm kiếm con gái khắp nơi và không ai nói cho bà biết. Cuối cùng bà hỏi Helios, người duy nhất chắc chắn đã nhìn thấy mọi chuyện. Helios kể lại toàn bộ sự thật vì ông không thể nói dối, đó không phải bản chất của ông. Câu trả lời của ông khởi động chuỗi sự kiện dẫn đến thỏa thuận giữa Demeter và Hades về bốn tháng mùa đông mỗi năm.
Khi Ares và Aphrodite có tình nhân bí mật trong khi Aphrodite vẫn là vợ của Hephaestus, chính Helios là người nhìn thấy họ và đi báo lại cho Hephaestus. Hephaestus sau đó giăng bẫy và bắt quả tang cả hai trước mặt toàn bộ thần linh Olympus. Helios không báo vì muốn can thiệp vào chuyện người khác mà đơn giản vì ông thấy và không biết cách không nói ra những gì ông thấy.
Đàn bò thần thánh của Helios trên đảo Thrinacia là thứ mà Odysseus được Circe và Tiresias cảnh báo phải tránh xa bằng mọi giá. Những con bò đó không già, không chết, và không được đụng vào. Khi thủy thủ đoàn của Odysseus đói quá mức chịu đựng và giết thịt một số con trong lúc ông đang ngủ, Helios biết ngay và bay lên Olympus đòi Zeus trừng phạt. Zeus đánh chìm con thuyền của Odysseus bằng sấm sét. Chỉ mình Odysseus sống sót vì ông không ăn thịt bò thần.
Sự Thay Thế Bởi Apollo
Một trong những chuyển dịch thú vị nhất trong lịch sử thần thoại Hy Lạp là việc Helios dần dần bị Apollo tiếp quản vai trò thần mặt trời. Trong các văn bản thời kỳ đầu, hai nhân vật này hoàn toàn tách biệt: Helios là mặt trời vật lý, ánh sáng và sức nóng di chuyển qua bầu trời, còn Apollo là thần của âm nhạc, thơ ca, lời tiên tri và y học. Apollo không liên quan đến mặt trời trong Homer.
Nhưng từ khoảng thế kỷ thứ năm trước Công nguyên trở đi, các nhà thơ và triết gia Hy Lạp bắt đầu đồng nhất hai nhân vật này, gán cho Apollo những thuộc tính vật lý của mặt trời. Đến thời La Mã, Apollo gần như hoàn toàn hấp thụ Helios, và Sol Invictus, Mặt Trời Bất Bại, trở thành tên gọi của một thực thể kết hợp.
Helios riêng rẽ vẫn còn lại trong một di sản cụ thể: đảo Rhodes thờ ông như thần bảo hộ và dựng lên Tượng Khổng Lồ Rhodes, một trong bảy kỳ quan thế giới cổ đại, hình ảnh của ông đứng ở cửa cảng. Tượng bị động đất phá hủy năm 226 trước Công nguyên sau chưa đầy sáu mươi năm tồn tại. Nhưng tên Helios vẫn còn trong ngôn ngữ khoa học hiện đại: helium được đặt tên theo ông vì nguyên tố này được phát hiện đầu tiên trong quang phổ mặt trời trước khi tìm thấy trên Trái Đất.
