Nếu có một chủng tộc thần linh nào trong thần thoại Ấn Độ lan tỏa rộng nhất ra khắp châu Á, đó chính là Naga. Từ cổng đền Angkor Wat ở Cambodia đến chùa chiền Thái Lan, từ kinh điển Phật giáo Tây Tạng đến tín ngưỡng dân gian miền Nam Ấn Độ, hình tượng rắn thần mình người đuôi rắn đã đi vào ký ức tâm linh của hàng tỷ người suốt hơn ba nghìn năm.
Theo thần thoại Hindu, Naga là con cái của thánh nhân Kashyapa và người vợ Kadru. Đây cũng là lý do Naga vĩnh viễn thù địch với Garuda, đại bàng thần, vì Garuda sinh ra từ người vợ khác của Kashyapa là Vinata. Hai người mẹ có mâu thuẫn cá nhân từ một vụ đánh cược cổ xưa, và hận thù đó truyền xuống muôn đời con cháu. Garuda săn Naga, Naga sợ Garuda, vòng thù địch đó chạy xuyên suốt toàn bộ thần thoại Ấn Độ và Đông Nam Á.
Naga ngụ trong Patala, vương quốc dưới lòng đất được mô tả huy hoàng không kém gì thiên đình, với cung điện ngọc trai, ao sen bất tử và kho báu vô tận. Hình dạng của họ linh hoạt: khi hiện thân hoàn toàn là rắn, khi hiện thân nửa người nửa rắn, khi hóa thành người hoàn toàn không thể phân biệt với người thường. Điều khiến Naga đặc biệt là họ không phải quỷ dữ cũng không phải thần linh thuần túy mà nằm ở khoảng giữa, có thể ban phước hoặc giáng họa tùy theo cách họ được đối đãi.
Ba vị Naga quan trọng nhất định hình toàn bộ vũ trụ Hindu. Shesha Naga, còn gọi là Ananta tức Vô Tận, là con rắn khổng lồ ngàn đầu ngàn miệng cuộn mình trên mặt đại dương vũ trụ, và chính trên thân Shesha mà Vishnu nằm ngủ giữa những chu kỳ sáng tạo. Khi vũ trụ kết thúc, Shesha phun lửa thiêu rụi tất cả. Vasuki là vị Naga được dùng như dây thừng quấn quanh núi Meru trong cuộc khuấy đảo đại dương sữa, trận chiến vũ trụ vĩ đại nhất trong thần thoại Hindu. Thần Shiva đeo Vasuki quanh cổ như một vòng trang sức. Takshaka là vua rắn hung dữ nhất, kẻ cắn chết vua Parikshit và châm ngòi cho loạt câu chuyện phức tạp trong Mahabharata về hận thù giữa người và Naga.
Naga cai quản mưa và nguồn nước, điều này khiến họ cực kỳ quan trọng trong các xã hội nông nghiệp. Khi Naga tức giận thì hạn hán. Khi Naga vui lòng thì mưa thuận gió hòa. Brahma ban cho Naga quyền cắn người, nhưng kèm theo điều kiện: chỉ được cắn kẻ thực sự xấu xa hoặc những người đã đến lúc chết theo số phận. Bất kỳ Naga nào cắn người vô tội sẽ bị trừng phạt.
Trong Phật giáo, Naga có một câu chuyện nổi tiếng nhất liên quan đến Mucalinda, vua rắn ngụ dưới gốc cây Bồ Đề. Khi Phật Thích Ca đang thiền định sau khi đắc đạo, một cơn bão lớn ập đến. Mucalinda bò lên từ dưới đất, cuộn thân thành vòng tròn bảy lần bao quanh Đức Phật, xòe bảy đầu ra như cái lọng che mưa trong suốt bảy ngày. Hình tượng đó, Phật ngồi thiền dưới tán rắn bảy đầu, trở thành một trong những biểu tượng Phật giáo quen thuộc nhất tại Campuchia và Thái Lan.
Các triều đại hoàng gia khắp Đông Nam Á nhận Naga làm tổ tiên, từ vương quốc Funan cổ đại đến Pallava ở nam Ấn. Điều đó không chỉ là thần thoại mà là tuyên bố chính trị: ai nắm Naga, người đó nắm đất và nước, tức là nắm tất cả.
