Trong kho tàng thần thoại Việt Nam, câu chuyện về hai nữ thần Mặt Trời và Mặt Trăng là một trong những thần thoại suy nguyên đẹp nhất và hồn nhiên nhất. Không hề hoành tráng như các thần thoại sáng thế lớn, câu chuyện này lại có một sức hút đặc biệt ở chỗ nó giải thích ngay những thứ gần gũi nhất với người nông dân Việt: tại sao ngày mùa hè dài hơn mùa đông, tại sao trăng khi tròn khi khuyết, và tại sao mỗi lần nhật thực nguyệt thực người ta lại gõ trống đánh chiêng.
Nội dung bài viết
Hai Người Con Gái Của Ngọc Hoàng
Truyện mở ra trên thiên đình với một chi tiết bình dị đến mức gần như không có không khí của thần thoại: Ngọc Hoàng có hai người con gái, một chị một em, cả hai đều đẹp và được cha yêu thương. Ông giao cho hai cô nhiệm vụ luân phiên nhau xuống hạ giới mỗi ngày để xem xét tình hình muôn vật rồi báo lại thiên đình.
Người chị là Mặt Trời, dáng vóc rực rỡ, tính tình ôn hòa và có trách nhiệm. Cô đi bằng kiệu hoa bốn người khiêng, chia thành hai tốp. Tốp các cụ già chăm chỉ, làm đúng phận sự, khiêng kiệu đều tay nên những ngày có tốp già phục vụ, Mặt Trời đi nhanh, ngày ngắn. Tốp trai trẻ thì la cà, mải chuyện trò, khiêng kiệu chậm chạp, vì thế những ngày có tốp trẻ thì Mặt Trời đi lâu, ngày dài. Đây là cách người Việt xưa giải thích hiện tượng ngày dài ngày ngắn theo mùa mà không cần một chút kiến thức thiên văn nào, chỉ cần trí tưởng tượng hồn nhiên và sự quan sát tinh tế về thói đời con người.
Người em là Mặt Trăng, trái tính hoàn toàn với chị. Cô trắng mịn, đẹp hơn chị nhưng tính nết nóng nảy, bướng bỉnh và thiếu ý thức trách nhiệm. Điều kỳ lạ trong thần thoại này là ban đầu Mặt Trăng cũng nóng, thậm chí nóng hơn cả Mặt Trời. Cô sà xuống gần mặt đất bất kể ngày đêm, hơi nóng của cô làm hại người và muôn vật. Nhân gian than thở, tiếng thấu lên thiên đình khiến bà mẹ định lấy tro bôi lên mặt cô để giảm bớt sức nóng. Nhưng Ngọc Hoàng chiều con, không cho vợ làm.
Chàng Quải và Nắm Cát Làm Thay Đổi Vũ Trụ
Khi thiên đình không can thiệp, trần gian phải tự giải quyết. Xuất hiện một chàng trai tên Quải, mồ côi cha mẹ, thân hình khổng lồ, sức mạnh hơn người, tấm lòng nghĩa hiệp. Thấy dân làng khốn khổ vì cái nóng của Mặt Trăng, Quải quyết định ra tay.
Anh trèo lên đỉnh núi cao nhất gần nơi Mặt Trăng hay sà xuống, tích sẵn một đống cát lớn và rình chờ. Khi Mặt Trăng vô tình sà xuống để nhìn ngắm muôn vật như thói quen, Quải bất ngờ bốc cát ném túi bụi vào mặt cô. Cát dính đầy mắt, mũi, miệng. Mặt Trăng hoảng loạn vụt bay lên cao, từ đó không dám sà xuống gần mặt đất nữa.
Hệ quả của việc này là mặt mũi Mặt Trăng dính đầy cát bụi nên ánh sáng không còn mạnh như trước. Tính tình cô từ đó cũng thay đổi, trở nên dịu dàng hiền lành, không còn hung hăng bướng bỉnh. Và từ đó, cách cô xoay người trên bầu trời giải thích các pha của trăng: khi cô ngoảnh mặt xuống nhân gian thì trăng rằm, quay lưng lại là ba mươi mùng một, trở sang trái sang phải là trăng thượng huyền hay hạ huyền. Còn những hôm trăng quầng, đó là lúc lớp cát bụi trát mặt bị gió thổi tung ra.
Đây là một trong những cách giải thích hiện tượng thiên nhiên độc đáo và hình ảnh nhất trong thần thoại Việt. Không có công thức khoa học nào, không có phép tính thiên văn nào, chỉ là nắm cát của một chàng trai dũng cảm và kết quả của nó tồn tại trên bầu trời cho đến tận bây giờ.
Người Chồng Gấu và Nhật Thực Nguyệt Thực
Câu chuyện còn có thêm một chi tiết kỳ lạ liên quan đến hiện tượng nhật thực và nguyệt thực. Tương truyền chồng của cả hai nữ thần là một con gấu. Không rõ từ bao giờ và tại sao Ngọc Hoàng lại gả hai con gái cho gấu, câu chuyện không giải thích. Chỉ biết rằng gấu vốn hay ghen, theo dõi vợ sát sao và thỉnh thoảng đến tìm vợ. Mỗi lần gấu đến chung tình với một trong hai vợ là xảy ra nhật thực hoặc nguyệt thực vì gấu che khuất ánh sáng của nữ thần.
Vì gấu ôm vợ làm hại mùa màng, nhân gian liền đánh trống gõ chiêng rầm rĩ để gấu sợ mà bỏ đi. Đây chính là giải thích cho tục đánh chiêng trống mỗi khi nhật thực nguyệt thực, phong tục từng phổ biến rộng rãi ở nhiều vùng Việt Nam cho đến không lâu trước đây.
Thần Thoại Mặt Trời Trong Các Dân Tộc Khác Trên Đất Việt
Điều thú vị là câu chuyện về nữ thần Mặt Trời và Mặt Trăng của người Kinh chỉ là một trong nhiều dị bản phân bố rộng khắp trên lãnh thổ Việt Nam, phản ánh sự đa dạng của năm mươi tư dân tộc.
Trong Mo Mường, sử thi cổ nhất còn lưu giữ của người Mường, trời ban đầu có chín mặt trời và mười hai mặt trăng. Sức nóng quá lớn làm muôn loài chết héo. Dòng họ Ngao với cung tên thần bắn rơi tám mặt trời, chỉ để lại một, và bắn rụng mười một mặt trăng, chỉ giữ lại một để soi đêm. Đây là cấu trúc thần thoại gần với truyền thuyết Hậu Nghệ bắn mặt trời của Trung Hoa nhưng có số lượng và cách kể riêng biệt.
Người H’Mông có câu chuyện chàng Giàng Do bắn rụng tám mặt trời bảy mặt trăng, nhưng hai mặt trời mặt trăng còn lại sợ hãi trốn biệt, khiến mặt đất tối tăm. Phải nhờ gà trống gáy vang mãi mới dụ được hai vị thần ánh sáng trở ra, từ đó sinh ra tục thờ gà trong tín ngưỡng người H’Mông.
Người Thái ở Tây Bắc có câu chuyện chàng Quải, cùng tên với nhân vật trong thần thoại người Kinh, trèo lên núi cao dùng cát ném vào mặt trời không cho sà xuống thấp thiêu cháy lúa nương. Đây là chi tiết phản ánh điều kiện sống đặc thù của người Thái làm nương rẫy trên sườn núi, nơi nắng quá gay gắt là thảm họa.
Người Ê Đê ở Tây Nguyên lại có sử thi Đăm Săn với đoạn người anh hùng đi bắt nữ thần Mặt Trời về làm vợ, không phải bắn hay ném cát mà là chinh phục bằng sức mạnh và ý chí. Động từ bắt trong truyền thuyết này phản ánh thời kỳ chuyển giao từ chế độ mẫu hệ sang phụ hệ trong xã hội người Ê Đê.
Điểm Đặc Biệt Của Cách Việt Nam Nhìn Mặt Trời và Mặt Trăng
Nhìn vào bức tranh tổng thể, thần thoại mặt trời Việt Nam có mấy điểm đáng chú ý so với thần thoại các nền văn minh lớn xung quanh. Trong khi Nhật Bản có Amaterasu uy nghiêm tuyệt đối không ai dám xúc phạm, và Trung Hoa có Hy Hòa là mẹ thần thánh của mặt trời với vị trí không thể tranh cãi, thì mặt trời mặt trăng trong thần thoại Việt lại rất gần với con người, thậm chí có thể bị chàng mồ côi ném cát vào mặt mà không hề bị trừng phạt.
Đây không phải sự thiếu kính trọng. Đây là cách người Việt nói rằng thiên nhiên không phải thứ để tôn thờ từ xa mà là đối tác, đôi khi cần được uốn nắn vì lợi ích của con người. Mặt Trăng nóng nảy phá hoại mùa màng thì chàng Quải có quyền trừng trị. Cái nắng quá gay gắt thiêu cháy lúa nương thì người H’Mông hay người Mường có quyền bắn rụng bớt. Khát vọng chinh phục và điều chỉnh thiên nhiên, không phải khuất phục trước nó, là tinh thần chạy xuyên suốt các thần thoại thiên văn của người Việt và các dân tộc trên đất Việt.
Và trong tất cả các dị bản, dù là bắn rụng, ném cát hay bôi tro, thần thoại đều kết thúc bằng một trật tự mới hài hòa hơn, nơi mặt trời và mặt trăng không còn gây hại mà trở thành người bạn đồng hành của con người qua từng ngày từng đêm, từng mùa từng năm. Đó là giấc mơ muôn thuở của những người nông dân sống phụ thuộc vào thiên nhiên nhưng không bao giờ chịu khuất phục hoàn toàn trước nó.
