Trên dải đồng bằng Bắc Bộ, dọc theo vùng đất Luy Lâu cổ xưa nay thuộc Thuận Thành, Bắc Ninh, có một hệ thống tín ngưỡng mà nhiều nhà nghiên cứu gọi là Phật giáo dân gian Việt Nam. Không phải Phật giáo du nhập nguyên xi từ Ấn Độ hay Trung Hoa, mà là một thứ đã được người Việt nhào nặn lại, trộn vào đó tín ngưỡng thờ thần tự nhiên bản địa từ hàng nghìn năm trước. Trung tâm của hệ thống đó là một người phụ nữ tên Man Nương, và bốn vị thần mà bà mang lại cho đời.
Nội dung bài viết
Luy Lâu – Nơi Hai Dòng Chảy Gặp Nhau
Vào những thế kỷ đầu Công nguyên, Luy Lâu không chỉ là thủ phủ chính trị của Giao Châu dưới ách đô hộ Hán mà còn là trung tâm thương mại và văn hóa của cả vùng. Các thương nhân Ấn Độ đi theo con đường biển mang theo kinh Phật ghé qua đây, các nhà sư du hành từ Tây Trúc đặt chân xuống đất này trước cả khi Phật giáo vào đến Trung Hoa bằng đường bộ. Nhiều học giả cho rằng Luy Lâu là một trong những trung tâm Phật giáo sớm nhất ở khu vực Đông Nam Á.
Vào đúng giai đoạn đó, khi Phật giáo vừa chạm chân vào mảnh đất có sẵn nền tín ngưỡng bản địa thờ các thần tự nhiên, mây mưa sấm chớp, một cuộc gặp gỡ đặc biệt đã xảy ra và kết trái thành truyền thuyết Man Nương.
Chuyện Người Con Gái Ở Bên Kia Sông Đuống
Tên cô gái ấy là Man Nương, con của một gia đình tên Tu Định sinh sống bên bờ sông Đuống. Thấy nhà sư Khâu Đà La người Tây Trúc mở lớp truyền đạo ở chùa Linh Quang, cha mẹ Man Nương cho con gái đến theo học và nấu cơm nước phục vụ tăng chúng. Cô không nói lắp thì lại lắp, không thể cùng đọc kinh với các đệ tử khác nên thường chỉ làm việc nhà dưới bếp, lặng lẽ hàng ngày.
Một đêm tháng năm, sau khi nấu xong nồi cháo mà tăng chúng vẫn còn đang tụng kinh, Man Nương ngủ thiếp đi ngay ở ngưỡng cửa bếp. Nhà sư Khâu Đà La đi qua, không muốn đánh thức, liền bước nhẹ qua người cô. Không ngờ chỉ vậy mà Man Nương mang thai.
Ba bốn tháng sau khi bụng to dần, cô xấu hổ bỏ chùa về nhà. Khi đứa trẻ chào đời là một bé gái, Man Nương bế đến nơi nhà sư đang tu hành để trả lại. Khâu Đà La đưa cây gậy thần cho Man Nương, gõ vào thân cây dung thụ bên đường, cây nứt ra. Ông đặt đứa bé vào trong thân cây rồi cây lại khép kín, nở hoa. Đây là chi tiết mang đầy tính phồn thực của tín ngưỡng bản địa, hình ảnh đứa trẻ được ủ trong lòng cây như hạt giống trong lòng đất, chờ ngày nảy mầm.
Nhà sư dặn: khi nào đại hạn, cắm gậy này xuống đất sẽ có mưa. Man Nương nhận gậy rồi trở về sống trong chùa, tu hành cho đến hết đời.
Cây Phù Dung và Bốn Pho Tượng Thiêng
Nhiều năm sau, một trận lũ lớn cuốn trôi cây dung thụ đó xuống dòng sông, trôi mãi đến bến sông gần nơi Man Nương đang trụ trì thì dừng lại. Trai làng hò nhau kéo cây vào bờ nhưng cây không nhúc nhích. Chỉ đến khi Man Nương ra bến rửa tay, vô tình chạm tay vào cây, cây mới chịu trôi vào bờ. Đây là một trong những chi tiết tinh tế nhất của truyền thuyết, cách người xưa nói rằng quyền năng của vị thần bản địa mạnh hơn của người ngoài, rằng đất này phải do người của đất này mới có thể khai mở.
Dân làng gọi thợ đến đẽo cây làm tượng thờ. Bốn khúc cây được tạc thành bốn pho tượng. Khi xin đặt tên cho pho tượng thứ nhất, trời nổi mây ngũ sắc, bèn đặt là Pháp Vân. Pho thứ hai vừa xong thì mưa rơi, đặt là Pháp Vũ. Pho thứ ba có tiếng sấm rền, đặt là Pháp Lôi. Pho thứ tư có ánh chớp loé, đặt là Pháp Điện. Bốn pho tượng được rước về bốn ngôi chùa lớn trong vùng, từ đó gọi là hệ chùa Tứ Pháp.
Còn phần lõi cây nơi từng ủ đứa bé, nay thành một tảng đá cứng. Khi bọn thợ ném tảng đá xuống sông vì không đẽo được, đá lóe sáng rồi chìm, cả khúc sông sáng bừng, và những người thợ kia ngã vật hết xuống đất bất tỉnh. Man Nương phải ra buộc dải yếm vào đá mới kéo được lên, tảng đá nhảy vào lòng bà. Khi đặt vào tượng thì tượng sáng rực như mạ vàng. Tảng đá đó trở thành Thạch Quang Phật, được thờ ở chính chùa Dâu cho đến ngày nay.
Tứ Pháp: Bốn Nữ Thần Điều Khiển Trời Đất
Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi, Pháp Điện là tứ pháp, tức bốn quyền năng. Về bản chất, đây là bốn hiện tượng thiên nhiên thiết yếu nhất với người làm nông nghiệp lúa nước: mây, mưa, sấm, chớp. Cả bốn đều là nữ thần, điều không có gì lạ trong một nền văn hóa đặt người mẹ làm trung tâm.
Điều đặc biệt là Tứ Pháp không đơn thuần là thần linh để thờ cúng mà còn là thực thể để cầu đảo, tức là cầu mưa hay cầu nắng tùy theo thời tiết. Mỗi khi hạn hán, dân chúng rước tượng Pháp Vũ ra sông, làm lễ cầu mưa. Sách cũ ghi lại rằng phàm ai đến cầu đảo đều được ứng nghiệm, từ quan lại đến thường dân, từ người cầu con đến người cầu mùa màng.
Trong số bốn vị, Pháp Vân được coi là quyền năng nhất và được thờ ở chùa Dâu, ngôi chùa lớn nhất và lâu đời nhất trong hệ thống. Bà được gọi là bà Dâu. Pháp Vũ thờ ở chùa Đậu, tức bà Đậu. Pháp Lôi thờ ở chùa Tướng, bà Tướng. Pháp Điện thờ ở chùa Dàn, bà Dàn.
Phật Mẫu: Danh Hiệu Duy Nhất Ở Đất Việt
Man Nương trụ trì tại chùa Tổ ở làng Mãn Xá cho đến khi gần trăm tuổi. Ngày viên tịch là mồng bốn tháng Tư âm lịch, đúng bốn ngày trước lễ Phật Đản. Dân chúng tôn bà là Phật Mẫu, nghĩa đen là Mẹ của Phật, người có công sinh ra bốn vị thần Tứ Pháp. Đây là danh hiệu hoàn toàn không có trong Phật giáo Ấn Độ hay Trung Hoa, chỉ xuất hiện trên đất Việt.
Nhiều học giả nhận xét rằng sự xuất hiện của hình tượng Man Nương đánh dấu bước chuyển từ Phật giáo ở Việt Nam thành Phật giáo Việt Nam. Đây là lần đầu tiên Phật giáo không chỉ được tiếp nhận mà thực sự được sinh ra lại trên một mảnh đất mới, với hình hài mới, mang trong mình máu thịt của người bản địa.
Hàng năm vào ngày mồng Tám tháng Tư, các chùa Tứ Pháp mở hội Dâu, rước tượng Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi, Pháp Điện về chùa Tổ bái Mẫu. Đó là hành động của những người con trở về thăm mẹ, một nghi lễ đẹp đẽ mà hiếm có hệ thống tín ngưỡng nào trên thế giới lại xây dựng được mối liên hệ mẹ con giữa một ngôi chùa Tổ và bốn ngôi chùa con theo cách như vậy.
Một Cuộc Hôn Phối Tinh Thần
Nhìn lại toàn bộ câu chuyện, truyền thuyết Man Nương thực chất là ẩn dụ cho sự giao thoa giữa hai dòng văn hóa. Nhà sư Khâu Đà La từ Tây Trúc là đại diện cho Phật giáo ngoại nhập. Man Nương người bản địa là đại diện cho tín ngưỡng thờ thần tự nhiên của người Việt. Cuộc gặp gỡ diệu kỳ giữa hai người tạo ra Tứ Pháp, tức là bốn vị Phật mang xác thần linh bản địa.
Điều tinh tế là trong truyền thuyết, quyền năng của người bản địa không hề kém cạnh. Chính Man Nương, không phải nhà sư, mới có thể kéo cây vào bờ, kéo đá lên khỏi lòng sông, chứng kiến để thợ mới đẽo được gỗ. Đây là cách người Việt nói rằng Phật giáo chỉ có thể tồn tại trên đất này nếu biết nương tựa vào hồn người bản địa, chứ không phải ngược lại.
Và Man Nương, người phụ nữ mồ côi không nói trôi chảy tiếng kinh nhưng cả đời tận tụy hầu Phật, cuối cùng được tôn là Mẹ của Phật, trở thành biểu tượng cao nhất của toàn bộ hệ thống. Đó là cách người Việt tôn vinh những người phụ nữ thầm lặng nuôi dưỡng cả một nền văn hóa mà không ai để ý đến.
