Trước khi có bất kỳ vị thần nào, trước khi có trời đất núi sông, vũ trụ chỉ là một khối hỗn mang tối tăm không định hình. Trời và đất dính liền vào nhau như hai mảnh vỏ trứng chưa tách, không có ánh sáng, không có bóng tối, không có trên dưới, không có phương hướng. Rồi giữa cõi hư vô đó, một vị thần tự nhiên hình thành. Không ai biết ngài từ đâu đến, không ai đặt tên cho ngài. Người đời sau chỉ gọi ngài là Thần Trụ Trời, lấy theo công việc duy nhất mà ngài làm trong cả cuộc đời.
Thần Trụ Trời to lớn đến mức không có gì trong vũ trụ đủ để so sánh. Ngài vươn mình đứng dậy, đầu chạm vào khối đặc phía trên, chân đạp xuống khối đặc phía dưới. Hai khối đó bắt đầu tách ra. Ngài lớn lên theo từng ngày, và bầu trời cũng dâng lên theo. Nhưng tốc độ tách ra còn chậm, khoảng cách giữa trời và đất chưa đủ để vũ trụ đứng vững. Thần bắt đầu đào đất, vác đá, xây dựng một cây cột khổng lồ để chống trời lên cao hơn. Cột cao đến mức không ai có thể nhìn thấy đỉnh, rộng đến mức không ai có thể đo được chu vi.
Khi trời đã cao và cứng, khi khoảng cách giữa hai cõi đã đủ để muôn vật tồn tại, Thần Trụ Trời phá tan cây cột đi. Đất đá từ cột vỡ ra ném tứ phía, chỗ bay cao thành núi đồi, chỗ rơi thấp thành gò đảo, chỗ trải rộng thành đồng bằng. Hố đất nơi thần đào lấy đá xây cột về sau đầy nước mưa thành biển cả, những rãnh đất sâu hơn thành sông ngòi. Toàn bộ địa hình của mặt đất, theo thần thoại Việt, đều bắt nguồn từ mảnh vỡ của một cây cột mà một vị thần không tên đã phá tan sau khi công trình hoàn thành.
Sau đó Thần Trụ Trời kiệt sức. Ngài nằm xuống và không bao giờ đứng dậy nữa. Thân thể vĩ đại của ngài hòa vào đất đai, sinh ra những thế hệ thần khổng lồ hậu thế: ông Đùng bà Đà, ông Tứ Tượng bà Nữ Oa, ông Thu Tha bà Thu Thiên. Những người khổng lồ đó tiếp tục hoàn thiện thế giới, đào sông đắp núi, rồi lần lượt cũng nằm xuống mà hóa thành địa hình.
Điều làm cho Thần Trụ Trời khác với tất cả các vị thần khác trong thần thoại Việt là ngài không có câu chuyện cá nhân. Không có tên, không có cha mẹ, không có kẻ thù, không có bi kịch, không có mối tình. Ngài xuất hiện, làm một việc duy nhất, rồi biến mất vào trong chính công trình mà mình tạo ra. Không có đền thờ nào dựng lên cho ngài, không có ngày giỗ, không có lễ cúng. Ngài là vị thần duy nhất trong tín ngưỡng Việt hoàn toàn vô danh và vô ngã.
Có một chi tiết địa lý thú vị mà ít người chú ý: dân gian xưa cho rằng dấu tích của cây cột mà Thần Trụ Trời xây vẫn còn để lại trên mặt đất. Tương truyền đó là một vùng đất ở Hải Dương ngày nay, nơi có một địa hình đặc biệt không giống các vùng xung quanh, được người xưa gọi là Cột Chống Trời. Đó là cách người Việt cổ neo câu chuyện thần thoại vào địa lý thực tế, biến một vùng đất cụ thể thành minh chứng sống cho điều họ tin.
Nhưng cái còn lại lâu dài hơn bất kỳ địa danh nào chính là cái cấu trúc mà Thần Trụ Trời để lại. Bầu trời tròn bao phủ mặt đất vuông, khái niệm trời tròn đất vuông ăn sâu vào kiến trúc, nghi lễ và tư duy người Việt hàng nghìn năm, từ chiếc bánh chưng bánh dày đến hình dạng đồng tiền cổ, tất cả đều phản chiếu lại khoảnh khắc một vị thần không tên tách trời ra khỏi đất bằng đôi tay và một cây cột đá.
