Ngọc Hoàng muốn đặt tên cho từng năm, nhưng trên đời có quá nhiều loài vật mà ngài chỉ cần mười hai. Giải pháp của ngài là một cuộc thi: tất cả muôn thú phải vượt núi, băng rừng, và cuối cùng là lội qua một con sông rộng để đến thiên đình. Mười hai con vật về đích đầu tiên sẽ được lấy tên làm đại diện cho mười hai năm trong một chu kỳ, theo đúng thứ tự chúng đến.
Chuột biết mình nhỏ con và bơi không giỏi, nên ngay từ sớm đã nghĩ đến kế. Nó rủ mèo cùng đến nhờ trâu giúp đỡ, hứa sẽ gọi trâu dậy đúng giờ để xuất phát. Trâu hiền lành, đồng ý cho cả hai leo lên lưng. Đêm trước ngày thi, chuột không gọi mèo dậy. Một mình nó nhảy lên lưng trâu trong khi mèo còn ngủ say. Khi trâu chuẩn bị bước lên bờ bên kia của con sông, chuột nhảy phắt xuống đất và lao về đích trước. Trâu về nhì. Mèo tỉnh dậy muộn, đuổi theo nhưng không kịp. Từ đó mèo thù chuột đến tận hôm nay, và đó cũng là lý do người Việt dùng con mèo thay thỏ cho năm Mão, trong khi người Trung Quốc dùng thỏ.
Hổ về thứ ba bằng sức mạnh thuần túy, vượt dòng sông dữ không cần nhờ ai. Thỏ nhảy từ phiến đá này sang phiến đá khác và về thứ tư. Rồng có thể bay thẳng lên thiên đình mà không cần lội sông, lẽ ra phải về đầu tiên. Nhưng trên đường đi, rồng dừng lại làm mưa để cứu một vùng đang hạn hán, xong lại ghé xuống thổi gió giúp thỏ không bị trôi. Vì vậy rồng chỉ về thứ năm. Ngọc Hoàng thấy việc rồng làm mà không trách, chỉ xếp vị trí theo thứ tự đến.
Rắn về thứ sáu theo cách riêng của nó. Khi ngựa sắp đặt chân lên bờ và tưởng mình sẽ đứng thứ sáu, rắn từ đâu trườn ra khiến ngựa hoảng hồn lùi lại. Rắn vượt lên trước, ngựa về thứ bảy. Dê, khỉ và gà thấy mình nhỏ bé, rủ nhau tìm một chiếc bè trôi trên sông. Ba con đẩy bè vào bờ cùng nhau, và khi đến nơi nhường nhau lên trước. Dê được nhường thứ tám, khỉ thứ chín, gà thứ mười. Chó bơi giỏi nhưng mải nghịch nước quá lâu dưới sông nên về thứ mười một. Lợn ăn no rồi ngủ quên một lúc giữa đường, tỉnh dậy chạy về đến nơi thì mười một vị trí đã có chủ. Lợn về thứ mười hai và đó là con giáp cuối cùng.
Câu chuyện này, dù được kể theo dị bản nào, đều giữ nguyên một thứ logic nhất quán: tính cách của từng con vật quyết định thứ hạng của nó. Chuột thông minh và không ngại dùng mưu. Trâu cần cù và tốt bụng. Hổ mạnh mẽ không cần nhờ vả. Rồng sẵn sàng hy sinh vị trí vì người khác. Rắn âm thầm và khôn khéo. Lợn chậm chạp nhưng cuối cùng vẫn đến.
Thực tế lịch sử cho thấy hệ thống mười hai địa chi đã có từ thời nhà Thương khoảng 1700 năm trước Công nguyên, và sao Mộc với chu kỳ mười hai năm quanh Mặt Trời có thể là nền tảng thiên văn học thực sự của toàn bộ hệ thống. Nhưng người ta không kể chuyện thiên văn học để nhớ thứ tự mười hai con vật. Người ta kể chuyện con chuột lừa con mèo, chuyện con rồng dừng lại giúp đỡ người khác giữa một cuộc thi quan trọng. Những chi tiết đó dễ nhớ hơn, và dễ yêu hơn nhiều.
