Ít có hình tượng nào trong văn hóa phương Tây trải qua hành trình dài và kỳ lạ như Elf. Từ những thực thể siêu nhiên đáng kính sợ trong thần thoại Norse cổ đại, đến chủng tộc cao quý bất tử trong Tolkien, đến những người lùn đeo mũ nhọn làm đồ chơi cho trẻ em vào dịp Giáng Sinh. Không có gì cho thấy tất cả đó là cùng một thứ, nhưng tất cả đều mang cùng một cái tên.
Từ “elf” xuất phát từ tiếng Anh cổ ælf và tiếng Norse cổ álfr, truy ngược về gốc Proto-Germanic là albiz có nghĩa là “trắng” hoặc “sáng”. Cái tên đã nói lên bản chất ban đầu của chúng: những sinh vật của ánh sáng, của sự rực rỡ, gắn với mặt trời và bầu trời trong tín ngưỡng tiền Kitô giáo của người Germanic.
Trong thần thoại Norse, álfar là những sinh thể siêu nhiên đứng gần ngang hàng với các vị thần Æsir. Thơ ca Eddic thường nhắc đến “Æsir và Álfar” như một cặp không thể tách rời, gợi ý rằng hai nhóm này có mối liên hệ sâu sắc, thậm chí một số học giả cho rằng chúng từng là một. Álfar gắn với tổ tiên và sinh sản, được thờ cúng trong nghi lễ álfablót diễn ra vào mùa thu, nơi người ta dâng lễ vật để cầu xin sức khỏe và mùa màng bội thu.
Prose Edda của Snorri Sturluson thế kỷ mười ba là nơi lần đầu tiên phân chia Elf thành hai nhóm rõ ràng. Ljósálfar là Tiên Sáng, đẹp hơn cả mặt trời, sống ở Álfheimr, một trong chín thế giới của vũ trụ Norse. Dökkálfar là Tiên Tối, đen hơn nhựa đường, sống dưới lòng đất. Sự phân chia đen trắng này sau đó ảnh hưởng sâu sắc đến văn học fantasy, nhưng bản thân Snorri có thể đã đơn giản hóa quá mức một hệ thống tín ngưỡng phức tạp hơn nhiều.
Nhân vật Elf duy nhất được miêu tả rõ ràng trong thơ Eddic là Völundr, thợ rèn thần thánh bị vua Níðuðr bắt giam và chặt gân chân để không trốn được. Völundr trả thù bằng cách giết hai hoàng tử, cưỡng bức công chúa, rồi tự chế tạo đôi cánh bay thoát. Đó là chân dung của một Elf nguyên thủy: tài năng siêu phàm, đẹp đẽ, nhưng nguy hiểm và không khoan nhượng khi bị xúc phạm.
Tolkien thay đổi tất cả. Ông đọc kỹ thần thoại Norse, nhưng có chủ đích xây dựng lại Elf như một chủng tộc có chiều sâu, với ngôn ngữ riêng, lịch sử riêng, bi kịch riêng. Eldar của ông cao lớn, trường sinh, thông thái, mang trong mình nỗi buồn vì họ bất tử trong một thế giới không ngừng thay đổi. Hình tượng đó ảnh hưởng đến toàn bộ thể loại fantasy suốt nửa thế kỷ sau, từ Dungeons and Dragons đến World of Warcraft đến The Witcher.
Song song với đó, truyền thuyết dân gian ở Scandinavia và vùng British Isles lại đi theo hướng khác, thu nhỏ Elf thành những sinh vật nhỏ bé tinh nghịch, gần với妖精 và thần cây hơn là thần linh. Hướng đó kết hợp với hình tượng người lùn làm đồ chơi trong văn hóa Kitô giáo dịp lễ, tạo ra Elf phụ tá của Ông Già Noel mà ngày nay cả thế giới biết đến. Cùng một cái tên, hai thực thể không liên quan nhau đến mức khó tin.
