Trong kho tàng thần thú Trung Hoa, không có sinh vật nào có lịch sử kỳ lạ như Tianma. Đây là loài thú đứng ở giao điểm hiếm thấy giữa thần thoại và lịch sử thực tế, giữa tưởng tượng và chính sách ngoại giao, giữa thơ ca và chiến tranh. Một con ngựa có cánh, có vảy rồng, đổ mồ hôi bằng máu, và vì nó mà một hoàng đế đã phát động chiến dịch quân sự kéo dài nhiều năm vào tận vùng đất mà người Hán gọi là cuối trời.
Tianma nghĩa đơn giản là Thiên Mã, ngựa của trời. Trong Sơn Hải Kinh, ghi chép cổ nhất đề cập đến sinh vật này, Tian Ma lại được mô tả theo cách không ai ngờ: hình dạng như con chó trắng đầu đen, có cánh, tiếng kêu như tiếng gọi chính tên mình. Bản mô tả đó khác xa hình tượng ngựa hùng tráng mà đời sau xây dựng nên, nhưng nó phản ánh thực tế rằng Tianma trong giai đoạn đầu chưa phải là một khái niệm cố định mà là một tập hợp nhiều truyền thuyết về sinh vật thần linh gắn với bầu trời và sự chuyển động siêu nhiên.
Hình tượng Tianma được biết đến rộng rãi hơn là con ngựa có cánh, đôi khi mọc vảy rồng dọc theo sống lưng, thân hình trắng muốt hoặc rực rỡ như ánh sáng, có khả năng phi nước đại trên mặt nước, bay lên không trung và vượt những khoảng cách mà ngựa thường không thể. Ngọc Hoàng nuôi giữ chúng trong chuồng ngựa trên thiên đình. Theo một truyền thuyết, Tianma ban đầu được Ngọc Hoàng yêu chiều, nhưng sự sủng ái đó sinh ra kiêu ngạo. Con ngựa trời phá vỡ trật tự thiên đình, bị Ngọc Hoàng phạt cắt cánh và giam cầm dưới núi Côn Luân. Nhiều thế kỷ sau, khi tổ tiên loài người đi qua vùng đó, Tianma cầu xin được giải thoát và đổi lại bằng cả cuộc đời phục vụ. Đó là cách ngựa trở thành bạn đồng hành của con người.
Câu chuyện thực sự nổi tiếng nhất liên quan đến Tianma không phải thần thoại mà là lịch sử. Hán Vũ Đế, vị hoàng đế nhà Hán nổi tiếng với tham vọng bành trướng và đam mê những thứ kỳ dị, nghe kể về một giống ngựa ở vương quốc Đại Uyển, tương ứng với vùng Fergana trong Uzbekistan ngày nay, có khả năng phi nước đại không mệt và đặc biệt là đổ mồ hôi có màu đỏ như máu. Hoàng đế lập tức gọi đó là Thiên Mã và quyết tâm phải có được chúng.
Thực ra hiện tượng ngựa đổ mồ hôi máu hoàn toàn có cơ sở sinh học. Ký sinh trùng Parafilaria multipapillosa ký sinh dưới da ngựa ở vùng Trung Á, gây ra những vết thương nhỏ chảy máu khi con vật vận động mạnh. Nhìn từ xa trong khi ngựa đang phi nước đại, những giọt máu và mồ hôi hòa lẫn tạo ra hình ảnh con vật đang bốc lửa. Nhưng đối với Hán Vũ Đế, đây là bằng chứng của thần tính. Loài ngựa chảy máu tươi khi chạy không thể là ngựa thường.
Năm 104 trước Công nguyên, hoàng đế phái sứ đoàn mang vàng và ngựa bằng vàng đúc nguyên khối sang Đại Uyển xin mua ngựa. Vua Đại Uyển từ chối. Năm tiếp theo, Hán Vũ Đế cử đại tướng Lý Quảng Lợi dẫn sáu vạn quân vượt sa mạc Gobi sang đánh. Hành trình mất nhiều tháng, quân đội thiếu lương thực, chết dọc đường vô số. Lần đầu thất bại phải rút về. Hoàng đế không chấp nhận, tiếp tục điều thêm quân. Lần thứ hai, năm 101 trước Công nguyên, vây hãm kinh đô Đại Uyển cho đến khi người dân trong thành giết vua của họ và dâng hàng, trao cho nhà Hán hơn ba nghìn con ngựa tốt nhất. Đó là Chiến tranh Thiên Mã, cuộc chiến duy nhất trong lịch sử nhân loại nổ ra vì một loài ngựa.
Những con ngựa Đại Uyển được đưa về Chang’an trong tiếng hoan hô của cả triều đình. Chúng được nhốt trong chuồng ngựa đặc biệt ở hoàng cung, được nuôi dưỡng tốt nhất, được giao cho các nhà lai tạo chọn lọc nhằm nhân giống. Hán Vũ Đế đích thân sáng tác thơ ca ngợi những con Thiên Mã mới của mình, gọi chúng là thần thánh xuống trần và là điềm báo triều đại sẽ trường tồn. Nhà thơ Lý Bạch đời Đường sau đó tiếp tục huyền thoại hóa hình tượng này trong những bài thơ gọi Thiên Mã là loài vật của tiên nhân.
Tượng Ngựa Bay Cam Túc, tác phẩm đồng đúc thời Đông Hán khai quật năm 1969, là hình ảnh vật chất rõ ràng nhất còn lại của Tianma trong nghệ thuật Trung Hoa. Con ngựa phi nước đại với ba chân giơ cao, chân thứ tư đặt nhẹ lên lưng một con chim đang bay, tư thế tạo ra ảo giác con vật đang lướt trên không. Không có cánh, không có vảy rồng, chỉ là tốc độ và sức mạnh được đúc vào kim loại, và đó đủ để người xem hiểu ngay đây là loài ngựa không thuộc về mặt đất.
