Có một nghịch lý thú vị ở trái tim của huyền thoại Basilisk: con vật được xem là nguy hiểm nhất trong tất cả các sinh vật thần thoại phương Tây lại có kích thước chỉ bằng một cánh tay người. Pliny the Elder, nhà tự nhiên học La Mã thế kỷ thứ nhất, mô tả nó không dài hơn mười hai ngón tay, tức chưa đến ba mươi centimeter. Nhưng ông cũng viết rằng ngay cả kỵ sĩ trên lưng ngựa phóng giáo vào nó, nếu giáo chạm vào da nó trước, độc sẽ chạy ngược lên cán giáo giết cả người lẫn ngựa. Độc của nó không cần tiếp xúc trực tiếp.
Cái tên Basilisk xuất phát từ tiếng Hy Lạp basiliskos, nghĩa là “tiểu vương” hay “vua nhỏ”. Danh hiệu đó đến từ vệt trắng hình vương miện trên đầu nó, nhưng cũng phản ánh vị trí của nó trong hệ thống phân cấp của thế giới loài bò sát theo quan niệm người xưa. Ngay cả các loài rắn khác cũng bỏ chạy khi nghe tiếng rít của Basilisk. Không sinh vật nào dám đối mặt với nó bằng cách thông thường.
Vũ khí của Basilisk trong giai đoạn đầu là hơi thở và nọc độc. Nơi nó đặt thân cỏ úa, đá nứt, không khí trở nên đặc quánh và độc hại. Sau đó các tác giả La Mã bổ sung thêm quyền năng đáng sợ hơn: ánh mắt của nó giết người. Không cần chạm, không cần cắn, chỉ cần nhìn thẳng vào mắt Basilisk là chết ngay tại chỗ. Đây là thứ khiến nó trở nên cực kỳ khó đối phó, vì không ai có thể chiến đấu với kẻ thù mà họ không thể nhìn vào.
Giải pháp mà truyền thuyết đưa ra có hai loại. Thứ nhất là gương. Vì Basilisk chết bởi chính ánh mắt của mình nếu nhìn vào phản chiếu, các anh hùng được khuyên dùng khiên đánh bóng như gương để vừa di chuyển vừa đối mặt với nó gián tiếp. Thứ hai là con chồn hương, sinh vật duy nhất miễn nhiễm với mọi loại độc của Basilisk. Người ta thả chồn hương vào hang của nó và hai bên tận diệt nhau, chồn hương chết vì độc nhưng Basilisk cũng chết vì mùi của chồn. Cả hai giải pháp đều nói lên cùng một triết lý: ngay cả thứ tưởng như vô địch cũng có điểm yếu.
Thời Trung Cổ, Basilisk bị ghép với Cockatrice, một quái vật khác sinh ra từ trứng do gà trống đẻ được ấp bởi cóc hoặc rắn trong đống phân. Hai thứ dần hòa trộn vào nhau, và Basilisk trung đại có thêm đầu gà, cánh dơi, đuôi rắn, hình hài lai tạp ghê tởm hơn nhiều so với con rắn nhỏ nguyên thủy của Pliny. Kitô giáo sử dụng hình tượng đó như ẩn dụ cho quỷ dữ và tội kiêu ngạo. Các thánh nhân được vẽ đạp lên Basilisk như minh chứng cho việc đức hạnh chiến thắng tà ác.
Basilisk của J.K. Rowling trong Harry Potter giữ đúng hai yếu tố cốt lõi nhất của huyền thoại gốc: ánh mắt giết người và kích thước khổng lồ theo nghĩa ẩn dụ về quyền lực, dù thay vì con rắn mười hai inch của Pliny thì đây là con rắn dài hàng chục mét sống dưới lòng trường Hogwarts. Cách hạ nó vẫn giữ nguyên logic cổ đại: không nhìn thẳng, dùng phản chiếu để định vị, và tìm điểm yếu duy nhất của nó.
Con vật nhỏ nhất trong thần thoại mang sức mạnh lớn nhất. Đó là điều khiến Basilisk khác với tất cả những sinh vật khổng lồ kỳ vĩ còn lại trong kho tàng quái thú nhân loại.
