Khương Tử Nha là ai? Nhân vật có thật trở thành huyền thoại của Phong Thần Diễn Nghĩa
Trong toàn bộ văn học cổ điển Trung Hoa, hiếm có nhân vật nào vừa tồn tại trong chính sử lẫn thần thoại một cách đồng thời và ngang nhau như Khương Tử Nha. Ngoài đời thực ông là nhà quân sự, nhà chính trị kiệt xuất giúp nhà Chu xây dựng triều đại tồn tại hơn 800 năm. Trong Phong Thần Diễn Nghĩa ông là người được thiên mệnh chọn lựa, đứng ra phong thần cho toàn bộ thế giới thần tiên. Hai phiên bản đó không mâu thuẫn nhau mà cùng tạo nên một nhân vật có chiều sâu văn hóa hiếm có.
Nội dung bài viết
Thân thế và cuộc đời trong lịch sử
Khương Tử Nha tên thật là Khương Thượng, họ Khương thị Lã, tên Thượng, tự Tử Nha, còn có tự Thượng Phụ. Ông sinh khoảng năm 1156 TCN và mất khoảng năm 1015 TCN. Gia thế của ông vốn lừng lẫy, tổ tiên là Lã Bá Di từng giúp Hạ Vũ trị thủy có công và được phong đất. Nhưng đến đời Khương Tử Nha, gia cảnh đã sa sút thành thường dân nghèo khó, khiến người đời nhìn ông như kẻ xuất thân thấp kém.
Điều nghịch lý đặc biệt trong cuộc đời ông là ông không gặp thời cho đến tận năm 80 tuổi. Trước đó ông đã từng làm quan nhỏ dưới triều Trụ Vương nhưng thấy hôn quân vô đạo nên xin cáo lão bỏ đi, một mình đến vùng đất Tây Kỳ ẩn cư.
Giai thoại câu cá không lưỡi
Đây là hình tượng nổi tiếng nhất gắn với tên ông, được lưu truyền khắp dân gian Trung Hoa qua hàng nghìn năm. Tại bờ sông Vị Hà, Khương Tử Nha hàng ngày ngồi câu cá bằng một cần câu không có lưỡi, lại thả cách mặt nước hơn ba thước. Người qua đường thấy vậy đều cười nhạo, bảo cách câu như vậy thì muôn đời không câu được cá.
Khương Tử Nha trả lời: “Nguyện giả thượng câu, bất cầu ngư” tức là “Cá nào cần chí nguyện thì tự đến câu, ta không cần tìm cá.” Dân gian hiểu rằng ông không câu cá mà câu người, câu vua chúa có tâm muốn chiêu hiền đãi sĩ.
Khi Cơ Xương lên núi săn và gặp ông, hỏi chuyện rồi ngạc nhiên trước tầm nhìn và trí tuệ của người già nghèo khó bên bờ sông, liền mời ông về làm quân sư. Đó là thời điểm Khương Tử Nha đã 80 tuổi.
Vai trò trong cuộc chiến Thương Chu
Từ khi về phò Cơ Xương rồi sau đó phò con là Cơ Phát (Chu Võ Vương), Khương Tử Nha trở thành bộ não của toàn bộ chiến lược lật đổ nhà Thương. Ông không chỉ là quân sư mà còn trực tiếp cầm quân, lập trận, dùng kế, điều phối chư tướng trong suốt cuộc chiến kéo dài nhiều năm.
Sau khi nhà Chu thắng trận, Trụ Vương tự thiêu, Đát Kỷ bị giết, ông đứng ra thực thi Bảng Phong Thần, phong chức vị cho tất cả các vị thần linh trong tam giới theo thiên mệnh đã định sẵn. Đây là sứ mệnh trung tâm của toàn bộ Phong Thần Diễn Nghĩa, và Khương Tử Nha là người được lịch sử và thiên đình chọn để thực hiện.
Sau khi hoàn thành, ông được phong làm vua nước Tề ở đất Doanh Khâu. Trên đường về nhậm chức, ông đi gấp suốt đêm và về đến nơi vừa đúng lúc để ngăn chặn Lai Hầu tranh đất, sau đó lấy lòng người bản địa và chính thức trở thành quân chủ khai lập nước Tề.
Trong Phong Thần Diễn Nghĩa
Trong tiểu thuyết của Hứa Trọng Lâm, Khương Tử Nha được xây dựng thành đệ tử của Nguyên Thủy Thiên Tôn, tổ sư của Xiển Giáo. Ông học đạo trên núi Côn Luân và được sư phụ cử xuống trần thực hiện sứ mệnh phong thần, giúp nhà Chu đánh đổ nhà Thương theo thiên mệnh đã định.
Điểm thú vị và đôi khi khiến người đọc bất ngờ là Khương Tử Nha trong Phong Thần Diễn Nghĩa không phải nhân vật mạnh nhất về pháp thuật. Ông thường xuyên bị các đối thủ như Văn Trọng, Thân Công Báo hay các tiên nhân bên Triệt Giáo áp đảo trong từng trận đánh riêng lẻ. Điều ông có là thiên mệnh, là sự chống lưng của Xiển Giáo và Nguyên Thủy Thiên Tôn, và là tài điều binh khiển tướng biết dùng người đúng chỗ.
Kẻ đối lập trực tiếp suốt tác phẩm là Thân Công Báo, sư huynh đồng môn với ông nhưng chọn đứng về phía nhà Thương vì tin rằng thiên mệnh không phải thứ bất biến và có thể thay đổi. Cuộc tranh luận ngầm giữa Khương Tử Nha tin vào mệnh trời và Thân Công Báo muốn cãi số mệnh là sợi chỉ triết học xuyên suốt toàn bộ Phong Thần Diễn Nghĩa.
Số phận sau khi phong thần
Đây là điểm bi kịch ngầm mà ít người chú ý. Sau khi hoàn thành bảng phong thần, Khương Tử Nha muốn quay về núi Côn Luân tu tiên bên sư phụ, đó là nguyện vọng cả đời của ông. Nhưng Nguyên Thủy Thiên Tôn nói với ông rằng cốt cách của ông quá kém, không đủ duyên tu tiên kiếp này, hãy chuyển thế tiếp tục tu hành, và hứa sẽ ban cho ông quả vị Đại La Thần Tiên ở kiếp sau.
Như vậy người đứng ra phong thần cho cả thiên hạ, người có công lao lớn nhất trong toàn bộ cuộc chiến, lại là người duy nhất không được lên bảng phong thần và cũng không được thành tiên ngay. Ông chỉ được hứa hẹn ở một kiếp tương lai mờ nhạt.
Ảnh hưởng văn hóa
Dân gian Trung Hoa có câu: “Khương Thượng trước, Tôn Tẫn sau, năm trăm năm trước Gia Cát Lượng, năm trăm năm sau Lưu Bá Ôn”, xếp ông đứng đầu trong dòng chảy các đại mưu sĩ lịch sử Trung Hoa. Hình tượng ông câu cá không lưỡi bên sông Vị trở thành biểu tượng cho người có tài biết kiên nhẫn chờ đúng thời cơ, không phò tá kẻ bất xứng dù nghèo khó đến đâu. Câu “Khương Thái Công câu cá, nguyện giả thượng câu” đến nay vẫn là thành ngữ quen thuộc trong văn hóa Trung Hoa và cả Việt Nam.
Fun Facts
Khương Tử Nha thậm chí từng có vợ bỏ đi vì ông nghèo khó và thất bại mãi không ra gì trước năm 80 tuổi. Khi ông đã trở nên hiển hách quyền thế, người vợ cũ tìm đến xin tái hợp, ông lấy một bát nước đổ xuống đất rồi bảo bà ta hốt nước lại. Bà hốt không được, ông nói: nước đã đổ rồi thì khó mà thu về, đó là câu chuyện dân gian nổi tiếng về ông gắn liền với thành ngữ “nước đổ khó hốt lại”.
